مىگيرد چه آدمى پديده ى آن قدرت است با آمادگى تركيب شده از هدايت و ضلالت ، پس نكوكار و بدكار هر دو در چهار ديوارى اين استعداد دو جانبه در جنب و جوش و فكر و كارند و آزادند تا بهر سو كه خواهند بروند . و اگر دامنه ى ارادهء ازلى بدرستى تصوّر شود كه هر كه در وجود است بازگشتش به آن است افكار آدمى از تنگناى بحث در جبر و اختيار آسوده مىشود . و چون قضاياى الهى و احكام خداوندى را از دائره ى كوچك ديد خود مىنگريم و با ترازوى فكر و تجربه و استدلال محدود خود مىسنجيم گرفتار بحث و جدل بيهوده مىشويم و گر نه راه هدايت و ضلالت باز است و حدودى براى ما معيّن است كه راه خود بيابيم و رستگار شويم و يا كج برويم و گمراه و زيانكار شويم . و ما را موظَّف نكردهاند كه به غير از وظايف معيّنه چيزى بدانيم و توانائى آن ندادهاند كه از اراده ى ازلى و پس پرده ى غيب خبردار شويم . پس بايد كوشش ما در انجام وظايفمان باشد و منتظر باشيم كه چون سرنوشت نمودار شد بدانيم ارادهء ازلى همين بوده است و بس .
« ما يَعْلَمُ جُنُودَ - الخ » 31 ابو الفتوح : اوزاعى گفت : موسى در مناجات خود عرض كرد : خدايا در آسمان چه آفريدگان باشند ؟ پاسخ رسيد فرشتگانند پرسيد : شمارشان چند است ؟ جواب شنيد : دوازده هزار سبط . پرسيد بهر سبطى چند فرشته باشد ؟ جواب آمد : بشمار ذرّه هاى خاك .
كشف : 1 - مقاتل گفته است اين جمله بجواب ابو جهل آمد كه گفت :
مگر محمّد جز نوزده نگهبان كومك ديگر ندارد ؟ 2 - عطا گفت : يعنى : مأمورين عذاب كه اعوان و انصار آن نوزده نگهبان هستند بىشمارند كه جز خداى كس نداند 3 - بعضى گفتهاند : يعنى اندازه و چگونگى و حقيقت آفريدگان را جز خدا نداند .
« وَما هِيَ إِلَّا ذِكْرى - الخ » 31 مجمع : 1 - اين آتش كه شما بزندگى داريد راه تذكّر و نشان دادن آتش سوزان دوزخ است كه همه عالميان بسنجند
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 407
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٤٠٧