قرآن دارد كه بادب اسلام او را مؤدّب كرده است ، مفسّرين گفتهاند : يعنى چو دين اسلام و قرآن دارد .
تبيان : عايشه گفت : خلق پيغمبر همان بود كه در ده آيت اوّل سوره ى قد افلح المؤمنون گفته شده است و معنى خلق روش بر كارى است بجورى كه خوى و عادت شود پس خلق كريم شكيبائى بر حقّ و حقيقت و گشادگى كف و دل در مال و انجام كارها بموجب عقل و خرد و مدارا و نرمى و بردبارى و گذشت و هر كس را خدا بخلق عظيم ستود از پس آن ديگرى ستايشى تصوّر ندارد .
مجمع : گفتهاند : از اين روى پيغمبر ( ص ) را به اين نام ناميدهاند كه با مردم بخوى خوش رفتار كرد و دل او در ميان آنها نبود و ظاهرش با خلق و باطنش با حقّ بود . و گفتهاند : چون همه ى خويهاى بزرگوارى و مكارم اخلاق در آن حضرت فراهم بود او را به اين گونه خطاب كردند . چنان كه خود فرمود : « بعثت لأتمّم مكارم الاخلاق » .
« بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ » 6 طبرى : در مقصود از مفتون اختلاف است 1 - يعنى به زودى ببينيد كه در كدام يك از دو دسته ى شما و آنها مجنون و ديوانه ديده مىشود 2 - كلمه ى مفتون بمعنى فتنه و ديوانگى است و ضحّاك گفته است :
يعنى ديوانگى در كداميك از شما است 3 - قتاده گفته است : يعنى كداميك از شما شيطان است و باى « بِأَيِّكُمُ » زايد است و معنى نمىشود .
« وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ - الخ » 5 ابو الفتوح : اين آيه براى آنهائى نازل شد كه پيغمبر را بدين خود مىخواندند و چند معنى شده : 1 - مىخواهند مثل آنها باشى كه تو با آنها به نرمى رفتار كنى و آنها نيز با تو به نرمى رفتار كنند .
2 - مىخواهند تو كافر باشى و آنها هم كافر باشند 3 - تو اجازه دهى تا آنها هم اجازه دهند 4 - تو با ايشان بسازى آنها با تو 5 - در دين با آنها مصانعه كنى و آنها با تو كه در كار دين باصطلاح نان به قرض يكدگر بدهيد و رشوه بيكدگر بدهيد 6 - زيد بن اسلم گفت : يعنى با يكدگر بنفاق و دو روئى
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 335
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٣٣٥