فخر : در جمله ى جلو كه گفته شده است « زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا » نميفهماند كه ستاره ها را در آسمان دنيا جاى دادهاند چون اگر آسمان ماده ى جلوگير نور نباشد و ممكن باشد نور از آن بگذرد پس خواه ستاره در آسمان دنيا باشد يا بالاتر از آن باشد نور آن از آسمان ديده مىشود و بهر روى آسمان ما آراسته به آن است و در بالاى سر آن را مىبينيم ، و معلوم باشد : علماى هيئت ميگويند :
ستاره هاى ثابت در فلك هشتم هستند كه بالاتر از سيّارات هستند چون بعضى از آنها بوسيله ى سيّارات بكسوف ميروند پس بالاتر از سيّارات هستند و چون همه ى آنها يك حركت كند يك نواخت دارند كه در صد سال يك درجه از مدار همگانى خود را مىپيمايند پس همه ى آنها در يك سطح و يك آسمان برتر از سيارات هستند كه فلك هشتم ناميده مىشود . ولى اين استدلال درست نيست چه ممكن است پاره اى از آنها در فلكى و سطحى پائينتر از فلك قمر باشند كه در حركت و كندى برابر با حركت آنهاى ديگر در فلك هشتم باشند و ما گمان مىكنيم همه در يك سطح و يك فاصله هستند . و با اين فرض كه پائينتر از فلك قمر و با كره ى ماه بودند در آسمان دنيا خواهند بود كه در آيه گفته شده است ( اين گفته هاى امام فخر مربوط است بعقيده ى قدما در هيئت و مشهور بهيئت بطلميوسى است ) و جمله ى « رُجُوماً لِلشَّياطِينِ » ممكن است مقصود از شياطين مردم شيطان صفت باشند و اختر شناسان كه احكام نجومى دارند و ساعات سعد و نحس تعيين مىكنند و سرنوشت هر كس را از ستاره ى او پيشگوئى مىكنند و معنى رجوما از « رجم بالغيب » باشد بمعنى تير بتاريكى انداختن كه كنايه است از سخنى كه به گمان گفته شود و حكمى ز انديشه و فرضيه ى كس صادر شود و نتيجه ى معنى جمله اين مىشود : ما ستاره ها را وسيلهء گمان و حكم ز انديشهء مردم شيطان صفت و منجمين قرار داديم .
« نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ » 10 مجمع : زجّاج گفت : يعنى اگر ما آن چنان شنوا بوديم كه شنيده ى خود بخاطر سپاريم و در آن بينديشيم و بآنگونه خردمند
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 326
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٣٢٦