كه مانند آن گناه گذشته باشد 4 - كلبى گفته است : يعنى استغفار به زبان ، و پشيمانى بدل و امساك به بدن 5 - حسن بصرى گفت : پشيمانى از گذشته و خود فراهم كردن بر ترك در آينده 6 - سعيد بن جبير گفته يعنى توبه ى پذيرفته كه در آن سه شرط است ترس قبول نشدن و اميد قبول شدن و پيوسته در فرمانبرى بودن 7 - گناه را در جلو چشم بدارد كه گويا به او مىنگرد 8 - از نصح بمعنى دوختن است كه گويا گناه دين را پاره مىكند و توبه آن را پينه مىكند 9 - يعنى چون توبه ميان گناهكاران و دوستان خدا با هم جمع مىكند پس مانند نصح است كه چيزى را بهم مىدوزد 10 - مانند خياط است كه پاره هاى پارچه را بوسيله ى دوختن بهم مىچسباند چون فرمانبرى را استوار و بهم پيوسته مىكند . و اين كلمه با فتح و ضمّ نون خوانده شده است .
كشف : ابو بكر زقّاق مصرى گفته است : يعنى ردّ مظالم و استحلال خصم و چسبيدگى بطاعت و بندگى . ذو النّون گفته است : يعنى كم خوردن ، كم خوابيدن ، كم گفتن .
تفسير حسينى : نظم :
توبه چون باشد ، پشيمان آمدن
بر در حق نو مسلمان آمدن
خدمتى از سر گرفتن با نياز
با حقيقت روى كردن از مجاز
« لا يُخْزِي - الخ » 8 فخر : يعنى پيغمبر را خوار نمىكند كه شفاعتش را رد كند و همسران او را اگر گناهكار باشند در جلو كافران عذاب نمىكنند . و معتزله به ظاهر اين جمله استدلال كردهاند كه خدا همراهان پيغمبر كه مؤمنين باشند خوار و آزار نميكند پس مؤمن اگر گناهكار هم باشد بموجب اين آيه در عذاب نخواهد بود .
« نُورُهُمْ يَسْعى - الخ » 8 فخر : يعنى چون مىروند نورشان در جلو آنها است و چون بحسابشان برسند از طرف راستشان روشن هستند كه نامه ى عملشان آنجا است و جمله ى بعد كه « أَتْمِمْ لَنا نُورَنا » مىگويند براى تقرّب به