اينكه هر دو دسته كافر هستند لئامت و دونى آنها اقتضاى جنگ و غلبه دارد ولى مغفرت و بخشش خداوند فراگير هر دو دسته است .
« غُلِبَتِ الرُّومُ » 2 طبرى : اگر جمله ى « غلبت » با ضمّ و فتح غين قرائت شده است و بهتر قرائتها ضمّ و صداى جلو غين است تا بفهماند كه روم مغلوب فارس شده است و كلمه ى « غلبهم » از مصدر غلبه است كه تاى مصدرى بواسطهء اضافه از آن ساقط شده است .
« سَيَغْلِبُونَ فِي بِضْعِ سِنِينَ » 3 طبرى : اگر جمله ى « غلبت » بفتح غين قرائت شود بايد « سيغلبون » با ضمّ يا به صورت مجهول قرائت شود يعنى آن روميها از پس غلبه شان برابر آن مغلوب مسلمين خواهند شد ، و گر نه در اين جمله معنى نخواهد بود . سعيد بن جبير از ابن عبّاس نقل كرده است : مسلمانان ميخواستند كه روميها چون اهل كتاب هستند بر ايرانيها غالب شوند كه كتاب و دين ندارند و اعراب ميخواستند ايرانيها غالب شوند . اين سخنها را با ابو بكر در ميان گذاردند او به پيغمبر صلى اللَّه عليه و آله عرض كرد آن حضرت فرمود آنها در آينده شكست خواهند يافت . ابو بكر به اعراب گفت : پيغمبر صلى اللَّه عليه و آله چنين فرموده است آنها با ابو بكر شرط بستند كه اگر تا پنج سال ديگر ايرانيها غالب شوند كه كتاب و دين ندارند و اعراب ميخواستند ايرانيها غالب شوند . اين سخنها را با ابو بكر در ميان گذارند او به پيغمبر صلى الله عليه و آله عرض كرد آن حضرت فرمود آنها در آينده شكست خواهند يافت . ابو بكر به اعراب گفت : پيغمبر صلى الله عليه و آله چنين فرموده است آنها با ابو بكر شرط بستند كه اگر تا پنج سال ديگر ايرانيها مغلوبشدند ابو بكر چيزى از آنها بگيرد و اگر روميها مغلوب شدند شرط را باخته است و او به آنها بپردازد . چون پنج سال گذشت و ايران بچيرگى خود باقى ماند ابو بكر بپيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله عرض كرد آن حضرت فرمود : چرا در حدود ده سال شرط نبستى ؟ و سعيد بن جبير گفته است : بضع كمتر از ده است و آخر روميها غالب شدند و آيه اشاره به آن است . و عبد اللَّه مسعود گفته است : پنج سوره است كه مفاد آن انجام شده است سورهء الدّخان ، و اللَّزام و البطشة و القمر و الرّوم .
« يَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ » 4 طبرى ابو سعيد گفته است : روز جنگ بدر دولت روم بر ايران چيره شد و اين آيه نازل شد و مسلمين شاد شدند .
« ما خَلَقَ اللَّه السَّماواتِ . . . إِلَّا بِالْحَقِّ » 8 طبرى : يعنى آسمان و زمين را
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 94
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٩٤