و سرّ و روح و خفى نمازى است بازدارنده : نماز تن ناهى است از معاصى و ملاهى ، و صلاة نفس مانع است از رذائل و علايق و اخلاق رديّه و هيئت مظلمه ، و نماز دل باز دارد ظهور و فضول و وفور غفلت را ، و صلاة سرّ منع مينمايد التفات بما سواى حضرت را ، و صلاة روح نهى كند از استقرار بملاحظه ى اغيار ، و صلاة خفى بگذارند سالك را از شهود اثنينيّت و ظهور أنانيّت يعنى برو ظاهر گردد كه از روى حقيقت ، بيت :
جز يكى نيست نقد اين عالم
باز بين و بعالمش مفروش
« وَلَذِكْرُ اللَّه أَكْبَرُ » 45 كشف : اين جمله دو معنى شده است : 1 - ياد خدا بزرگ است مثل « هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْه » يعنى او آسان است بر خدا ، و بمعنى زيادى و اسم تفضيل نيست ، و از اين گونه در قرآن زياد است كه اسم تفضيل به معنى برترى به كار نرفته است .
2 - يعنى ياد خدا بنده ى خود را ، بزرگتر است از ياد بنده ، خداى خود را ، و همين سخن از پيغمبر صلى اللَّه عليه و آله روايت شده است كه فرمود : ياد خدا برتر است از آنكه شما خدا را ياد كنيد . و حكماء گفتهاند : چون ياد خدا از بينيازى است و ياد بنده از نيازمندى است ، و ياد بنده براى سود و زيان است و ياد حقّ براى بخشش و نيكى است ، و گفتهاند : چون ياد خدا بىجهت و موجب است و ياد بنده آميخته بجهات و موجبات است ، و گفتهاند : چون ياد بنده آفريده است و ياد خدا آفريده ى كس نيست ، و گفتهاند : يعنى ياد خدا در نماز برتر است از ياد او در غير نماز و ممكن است مقصود از ذكر نماز باشد يعنى نماز خدا برتر است از ديگر عبادات خدا .
حسينى : ذكر خدا برتر است چون ياد او طاعت است و ياد غير او طغيان است و سركشى ، و يا آنكه ذكر خدا دائمى است و ذكر بنده موقّت است .
ذو النّون گفته است : از آن جهت ذكر خدا برتر كه تو وقتى او را ياد ميكنى كه او تو را ياد كرده است . بيت :