بر اين ادّعا داريد بياوريد . 5 - يعنى اگر چيز نمودارى بر اين داريد بياوريد .
6 - ديگرى گفته است اگر باقيمانده ى از علمى پيش بر اين مطلب هست بياوريد .
« وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ » 8 كشف : زجّاج گفته است : اين جمله براى دعوت آن مردم است بتوبه يعنى اگر شما از سرسختى خود دست بداريد خدا شما را مىبخشد و مهربانى مىكند .
« ما كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ - الخ » 9 طبرى : يعنى من اوّل پيغمبرى نيستم كه خدا فرستاده است چه پيش از من پيغمبران بودهاند كه مأمور تربيت مردم شدهاند . و عكرمه و حسن بصرى گفتند : چون بسوره ى احقاف اين آيه نازل شد « ما أَدْرِي ما يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ - الخ » در سوره ى انّا فتحنا اين آيه نسخ شد به اين جمله ها « لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّه ما تَقَدَّمَ - الخ » پيغمبر كه اين را براى مردم خواند گفتند : يا رسول اللَّه گواراى تو باد كه خدا گناهان تو را آمرزيد و آينده ى تو معلوم شد تكليف ما چيست و بر سر ما چه خواهد آمد اين آيات سورهء احزاب و فتح نازل شد - « وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّه فَضْلًا كَبِيراً » . « لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ - الخ » و ديگران گفتهاند : مقصود از اين آيه اين است كه پيغمبر بكافران بگويد : نميدانم كار من و شما بكجا ميكشد آيا عاقبت او بدست آنها كشته مىشود يا اخراج از شهرشان مىكنند يا آنها به او ميگروند يا مانند ملَّتهاى پيغمبران پيش بعذابهاى ناگهانى نابود مىشوند . و چون اين آيت نازل شد « وَإِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ » و نيز اين آيه « لِيُظْهِرَه عَلَى الدِّينِ - الخ » عاقبت كار پيغمبر با آن مردم معلوم شد . بعضى ديگر گفتهاند : مقصود اين است كه پيغمبر نميداند چه احكامى براى او و مردم معيّن خواهد شد . دسته ديگر گفتهاند : يعنى پيغمبر انتظارى دارد كه از سوى حقّ چيزى برسد ، ولى نميداند ، و نتيجه اينستكه اين آيه به اين معانى آخر براى ثواب و عقاب عالم ديگر نيست .
كشف : ابن عبّاس گفت : پيغمبر هنوز در مكّه بود كه خواب ديد نخلستانى است فراخ با آب روان و او بسوى آن نخلستان هجرت مىكند . اين خواب را با
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 526
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٥٢٦