فرستاده است كتابى است كه آياتش مبين و توضيح شده است مجمع : بعضى گفتهاند : جهت اينكه چند سوره به « حم » آغاز شده است اين است كه همگى وجه اشتراكى دارند كه در اوّل از فرستادن و توصيف كتاب در همه ى آنها ياد شده است و درازاى سخن در آنها همانند هم است و با اينكه سخت بيكدگر همانند هستند ريخت و نظم سخن در هر يك جداگانه است و معنى جمله بگفته ى زجّاج چنين است : فرستاده از سوى رحمان رحيم نامه ى مفصّل است . فرّاء گفته است : ممكن است معنى چنين باشد : حم فرستاده اى است يا اين كتاب فرستاده اى است از سوى رحمان رحيم ، و فصّلت يعنى بيان شده و بيان و توضيح در قرآن به چند صورت است : 1 - نمودار كردن واجب از غير واجب . 2 - مناسب با حكمت از نامناسب . 3 - جايز از غير جايز . 4 - حقّ از باطل .
5 - مرغوب از نامرغوب ، و ممنوع از غير ممنوع . و ديگرى گفته است يعنى مفصّل شده است بأمر و نهى ، و نويد ، و بيم ، و ترغيب و ترهيب و حلال و حرام ، و پند و داستان . و بعضى گفتهاند : يعنى منظَّم شده است بر بهترين نظم و روشنتر بيان .
ابو الفتوح : كلمه ى « كتاب » بدل است از « تنزيل » يعنى اين فرستاده كتابى است كه آياتش مفصّل است .
كشف نوشته است : اين حروف تهجّى كه حاء و ميم از آن جمله است فرو فرستاده ى رحمان است چنانك كودك را گوئى : چه مىآموزى يا گوئى در لوح چه نبشته اى ؟ گويد : « الف و باء » نه خود اين دو حرف خواهد كه جمله حروف تهجّى خواهد . اين همچنان است كه جبرئيل از آسمان فرو آورد و بر محمّد خواند صلوات اللَّه و سلامه عليه تا دانايان را معلوم شود كه كلام خداوند جلّ جلاله بىحرف و صوت نيست . و قيل : « حم » اسم القرآن اي هذا القرآن * ( تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ) * ثمّ فسّر فقال : « كِتابٌ فُصِّلَتْ آياتُه » .
تنوير المقباس : « حم » سوگند خداوندى است كه هر چه شدنى است به سرنوشت كرده است و روشن نموده است « تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ - الخ » يعنى اين
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 418
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٤١٨