مفصل گفته شد براى آسايش دل پيغمبر اول گفته شد * ( إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ - الخ « كه به تو قرآن فرستاديم تا مردم راه خود بيابند ولى تو نگهبان آنها نيستى كه به زور آنها را وادار كنى ، و بعد از آن اين آيه گفته شد : مرگ و زندگى به قدرت خداوند است چنان كه گمراهى و هدايت به او است و هر كه متوجّه شود كه همه ى پيش آمدها و حوادث نتيجه ى قدرت او است ناگواريها و سختيهاى زندگى بر او و دشوار نخواهد بود ، و اين وسيله ى آرامش خاطر پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله بود و همين است جهت ارتباط اين آيه بآيات جلو ، و بعضى گفتهاند : مناسبت اين آيه به دنبال آنهاى پيش از اين روى است كه چون چندين نمونه از قدرت حقّ نام برده شد باز نمونه ى ديگر از توانائى و چيرگى خدا بر آفرينش ياد شد كه مرگ و خواب باشد تا وسيله ى ديگر باشد براى به خود آمدن بتپرستان و كافران .
مجمع : از امام باقر عليه السّلام روايت است : آدمى كه ميخوابد روانش به آسمان ميرود و جانش در تنش ميماند و ميان جان و روان تا آنگاه كه در خواب هست وابستگى است مانند شعاع خورشيد و اگر بسرنوشت او مرگ بود جان بوسيله ى همان شعاع بدنبال روان ميرود و آدمى ميميرد و اگر ميبايد كه زنده بماند به موجب همان وابستگى روان بسوى جان بر ميگردد و زنده ميماند و همين است معنى اين آيه « اللَّه يَتَوَفَّى - الخ » و اگر در اين جنبش و مسافرت روانى در عالم بالا و ملكوت الهى چيزى ديد آن خواب درست است و تعبير دارد و اگر در راه خود و ميان آسمان و زمين چيزى ديد از خوابهاى پريشان است و پندارهاى شيطان .
كشف : توفّى دو معنى دارد يكى انجام دادن عمر مثل « يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ - الْمَوْتِ » ديگرى انجام خواب و آسايش بدن و اعضاى آدمى چنان كه در اين آيه است « وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ » و معنى آيه چنين است : خدا دو وفات براى نفس آدمى معيّن كرده است يكى بگاه خوابش و ديگر هنگام مرگ او پس آنكه محكوم بمرگ است هنگام خواب نفس و روانش را نگاه ميدارد و به بدنش بر نميگرداند
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 366
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٣٦٦