« أفَلا تَعْقِلُونَ » 60 مجمع : به صيغه ى غايب با ياء و حاضر با تاء قرائت شده است .
« أفَمَنْ وَعَدْناه » 61 مجمع : اين آيه را براى پيغمبر صلى اللَّه عليه و آله و ابو جهل دانستهاند ، و هم براى حمزه و عليّ عليه السّلام با ابى جهل ، و براى عمّار و وليد بن مغيره نيز گفتهاند ، و ظاهر اين است كه مفاد آن فراگير هر كسى است كه بر او منطبق شود .
« هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا - الخ » 63 نيشابورى : يعنى ما اينها را وادار بگمراهى كرديم آنها هم مثل ما گمراه شدند . اهل حديث گفتهاند : يعنى همانطور كه ديگران ما را به زور و فشار گمراه كردند ما هم اينها را با وسوسه و هر وسيله كه ممكن بود گمراهشان كرديم « 1 » . معتزله گفتهاند : يعنى ما به اختيار خود گمراه شديم اينها هم به اختيار خود گمراه شدند كه ما مجبورشان نكرديم ، و در گمراهى خود آزاد بودند . و جمله ى بعد « ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ » يعنى آنها ما را نپرستيدند بلكه خواهشهاى نفسانى خود را پرستيدند و پى هوا و هوس رفتند .
« لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ » 64 مجمع : جواب « لو » محذوف است يعنى اگر راه يافته بوديم امروز مقابل با اين عذاب نبوديم ، و بعضى گفتهاند : « لو » براى تمنّى است .
« وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ ما ذا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ » 65 در روز قيامت از مشركين يك بار سؤال مىشود كجايند آن معبودان ساختگى كه شما با من شريكشان مىپنداشتيد ، و بار ديگر پرسيده مىشود جواب انبياء و فرستادگان را چه داديد « فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الأَنْباءُ » - الخ « 66 مجمع : راه جواب از هر سو بر آنها بسته شود در آن روز و همچنين راه پرسش از يكديگر .
هامش
( 1 ) حاصل معنى آيه اينستكه رؤسا گويند پروردگارا اينها كه ما گمراهشان كرديم ، همانطور كه ما خود به اختيار بضلالت و گمراهى افتاديم اينان هم همينطور به اختيار خود بضلالت افتادند ما فقط آنها را تبليغ و وسوسه كرديم و اينها خود تعقّل نكردند و انديشه ننمودند و بدعوت ما كه موافق هواى نفسشان بود با اختيار بضلالت افتادند .