ابو الفتوح : سلمه بن نفيل گفت : پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله فرمود متكلَّف سه علامت دارد : 1 - با برتر از خود نزاع و جدال مىكند 2 - و پى چيزى ميرود كه دستش به آن نميرسد 3 - چيزى ميگويد كه نميداند . عبد اللَّه مسعود گفت : هر كه چيزى بداند جايز است كه بگويد و هر كه نداند بايد بگويد : خدا بهتر ميداند كه از جمله ى علوم اقرار نادان است بنادانى خود . و خدا در قرآن به پيغمبرش دستور فرمود كه بگو من مزد نميخواهم و متكلَّف نيستم .
« لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَه - الخ » 88 كشف : يعنى اى كافران مكه خبر راستى اين گفتارها را پس از مرگ ميدانيد كلبى گفته است : يعنى هر كس زنده ماند خواهد دانست كه از اين گفته ها چه قدر نمودار شد و هر كس مرد از پس مرگ خبر دار مىشود كه چه خبر است .
فخر : پس از آن مطالب گذشته در آخر سخن جمله اى براى بيم و نويد بهتر از اين نيست .
روح البيان : عليّ فرمود : « لو كشف الغطاما ازددت يقينا » .
حال خلد و جحيم دانستم
به يقين آن چنان كه مىبايد
گر حجاب از ميانه بر گيرند
آن يقين ذرّه اى نيفزايد
سخن ما : 1 - از آيت 59 « هذا فَوْجٌ » تا آخر آيت 61 « ضِعْفاً فِي النَّارِ » راهنمائى بعبرتى است براى دوستان مادى و راهنماها و پيشوايان جاه و مقام كه فرمانده و فرمانبر در مقام گرفتارى چگونه بجان هم مىافتند و يكدگر را نفرين ميكنند و هر يك ديگرى را گناهكار ميداند چنان كه همه روزه مىبينيم كه نوكرها فرمانبر را براى رهائى از زشتى سر انجام فرماندهى بگناه و آزار چگونه گرفتار و مسئول ميكنند تا خود را بيگناه معرّفى كنند .
2 - از 72 « إِذْ قالَ رَبُّكَ » تا 85 « مكرّر بعبارات مختلف رابطه ى انسان و شيطان گفته شده است تا هشيارى باشد براى آدميزاد كه از آغاز آفرينش غوايت و گمراهى و بدى و نيستى با او دست بگريبان بوده است و علَّت عمده ى