آدم را ديد و از مقام جمعيّت الهى و لطافت روحانى كه خاصيّت مادّى و معنوى آدم است او در پرده و بى خبر بود از اين روى قياس كرد و سجده نكرد .
تفسير برهان : امام صادق عليه السّلام فرمود : ابليس خود را با آدم سنجيد و گفت : من از آتشم او از خاك ولى اگر آن گوهرى را كه خدا از آن آدم آفريد با آتش مىسنجيد معلوم ميشد كه نور و درخشندگى برق او بر آتش فزونى دارد و عيسى بن عبد اللَّه قرشى گفت : ابو حنيفه خدمت امام صادق عليه السّلام رفت فرمود :
شنيدهام : تو رفتار بقياس ميكنى و آن را مدرك احكام خود قرار ميدهى او گفت :
بلى . فرمود : اى ابو حنيفه بقياس رفتار مكن كه ابليس آتش را به خاك قياس كرد و سنجيد و اگر نورانيّت و صفاى آدم را با روشنى و صفاى آب ميسنجيد ميدانست تفاوت دو روشنائى و فضيلت آدم چه اندازه است . و محمّد بن يعقوب از عليّ بن ابراهيم نقل كرده است : آن حضرت فرمود : شيطان از خاك است : چه خدا در قرآن فرموده « جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الأَخْضَرِ ناراً » و او را ز آتش اين درخت آفريد كه اين درخت هم آفريده از خاك است .
« فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ » 77 تفسير حسينى : پس بيرون رو از بهشت يا از آسمان يا از صورت ملائكه . پس بدرستى كه تو رانده شده اى از رحمت و دور شده اى از رتبت كرامت .
تفسير برهان : حضرت ابو الحسن عليّ بن محمّد عليهما السّلام فرمود :
يعنى سنگ لعنت بر تو زدند و از هر جا كه خير و بركت هست تو رانده شدى .
« إِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ » 78 كشف : گفتهاند روز قيامت آخر ندارد از اين رو با شيطان اين جمله را گفتند كه تا روز قيامت بر تو لعنت . و اگر آن روز آخر داشت لعنت ابليس وابسته به آن نميشد پس مقصود از اين جمله لعنت هميشگى است بر او .
« فَبِعِزَّتِكَ » 78 تأويلات كاشانى : اين سوگند براى آن است كه مهمّ ترين چيز را مورد سوگند قرار ميدهند و چون عزّت حقّ يعنى تشريفات پرده هاى شكوه
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 338
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٣٣٨