« هذا يَوْمُ الْفَصْلِ » 21 فخر : اختلاف است كه اين جمله دنباله سخن كافران است يا آغاز جمله است از ديگرى و بهتر اين است كه آغاز جمله و سخن ملائكه باشد كه بكافران ميگويند : امروز وقت نمودارى حقّ و باطل است كه شما منكر بوديد . و ما هم در ترجمه همين را اختيار كرديم .
« احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ » 23 ابو الفتوح : در مقصود از « ازواج » اختلاف است : 1 - آنها كه همانند ستمكاران هستند در دين و عقيده 2 - مقاتل گفت : يعنى همنشين و دوست آنها از شيطان و ديو كه هر كافرى را با ديوى بزنجير كنند 3 - قتاده و كلبى گفتند : يعنى همفكر و همروش آنها كه شرابخوار را با شرابخوار و بزهكار را با بزهكار يك جا فراهم ميكنند 4 - حسن بصرى گفت :
يعنى همسران مشركان و زنهاى كافران را با خودشان فراهم كنيد .
« وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ » 24 مجمع : اين جمله را چند جور معنى كردهاند :
1 - انس مالك گفته است : يعنى نگاه شان داريد كه از آنها بپرسند چه بدعتها در دين آوردند ؟ 2 - ضحّاك گفته است : يعنى از آنها بپرسند كه چه كار خوب و چه گناه كردهاند 3 - ابن عبّاس گفته است : يعنى تا بپرسند كه « لا إِله إِلَّا اللَّه » را در دوران زندگى چگونه برگزار كردند ، و توحيدشان چگونه بوده است ؟ 4 - ابو سعيد خدرىّ و سعيد بن جبير گفتند : يعنى تا از آنها بپرسند كه در دوستى عليّ عليه السّلام چگونه رفتار كردهاند و چه كردهاند ؟
« إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ » 28 طبرى : يعنى در قيامت آدمها به جنّها ميگويند : شما از راه ديندارى و حقّ طلبى ميآمديد نزد ما و ما را با بهترين صورت و قويتر استدلال گول ميزديد . و معنى يمين در زبان عرب قوّت است و قدرت . و ابن زيد گفته است : يعنى آدمها بشيطانهاى كافر ميگويند : شما ميان ما و عمل خير جلوگير بوديد و ما را از اسلام برگردانديد .
مجمع : كافران به آنها كه گمراه شان كردهاند ميگويند : شما ميآمديد نزد ما باسم خير خواهى و يمن و بركت از اينجهت ما سخن شما پذيرفتيم . زجّاج
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 285
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٢٨٥