و مقتصد آنها هستند كه اصحاب پيغمبر بودند و بدنبال او رفتند ، و ظالم لنفسه ما هستيم . و نيز از عايشه نقل شده است كه گفته است : سابق مسلمين پيش از هجرت هستند ، و مقتصد آنها كه بعد از هجرت مسلمان شدند ، و ظالم ما هستيم 2 - ظالم او است كه ظاهر و باطن او يكى نيست و ظاهرش بهتر است و مقتصد هر دو برابر است و سابق باطنش بهتر است . 3 - از امام صادق نقل است ظالم آنكه مقام امام را نشناسد ، و مقتصد او است كه امام خود را ميشناسد ، و سابق خود امام است و هر سه دسته نجات مييابند . 4 - حسن بصرى گفته است سابق اصحاب پيغمبر باشند ، و مقتصد تابعين آنها هستند ، و ظالم منافقين هستند ، و دسته ى ظالم نجات ندارد .
كشف : ابو يزيد گفته است : ظالم او است كه بموجب عادت عبادت مىكند ، و مقتصد او كه عبادتش ببيم و اميد است ، و سابق از محبّت عبادت مىكند . سهل بن عبد اللَّه گفته است : سابق عالم است ، و مقتصد متعلَّم است ، و ظالم جاهل و ديگرى گفته است : ظالم آنكه گناه كبيره مىكند ، مقتصد گناهكار بصغيره است ، و سابق آنكه هيچ گونه گناه نكند . و هم در كشف نوشته است : اهل معرفت گفتهاند : اين سه فرقت كه ياد كرديم هر يكى را از مشرب توحيد آبشخورى است بر اندازه ى روش خويش يكى شاربه يكى ساقيه يكى سائمه . شاربه سابقاناند ساقيه مقتصداناند سائمه ظالماناند . شاربه محقّقان نند . ساقيه خاكياناند ، سائمه متعرّضانند . شاربه از جام عيان آشاميدند در ساقى مينگريستند چون شراب مىچشيدند . شاربه از جام عيان آشاميدند در ساقى مينگريستند چون شراب مىچشيدند . ساقيه هر چند كه نيافتند آنچه شنيدند امّا در شنيده ببهره رسيدند . سائمه نه شنيدند و نه ديدند امّا هم بىبهره نباشند ، چون انكار نگزيدند . شاربه در پيشگاهند . ساقيه در طلب همراهند . سائمه موقوف مانده بر درگاهند . و قيل : الظَّالم هو الأفضل لأنّه اراد به من ظلم نفسه لكثرة ما حمّلها من الطَّاعة . و قيل : الظَّالم من له علم اليقين ، و المقتصد من له عين اليقين . و السّابق من له حقّ اليقين . و قيل : الظَّالم صاحب خوف . و المقتصد صاحب خشية . و السّابق
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 243
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٢٤٣