شما كرد و هم آن سرزمين كه پايتان به آن نرسيده بود [ و گمان آن نداشتيد ] چه خداوند بر همه چيز توانا است .
سخن مفسّرين : مجمع : اين سوره بمدينه نازل شده است و هفتاد و سه آيه است .
« يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّه » 1 مجمع : يعنى اى پيغمبر بر تقوى و پرهيزگارى خود پا برجاى باش ، بعضى گفتهاند : يعنى از خدا بترس كه خواسته ى كافرانرا بپذيرى . ديگرى گفته است : چون چند نفر كافر با پيمان و امان حضور پيغمبر رفتند و مسلمانان خواستند آنها را بكشند اين جمله براى جلوگيرى از آن كار مسلمانان است يعنى از خدا بترس كه پيمان شكنى كنى .
« بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً » 2 مجمع : ابو عمرو با ياء به صيغه ى غايب خوانده است ، و ديگران بتاء به صورت خطاب خواندهاند .
« ما جَعَلَ اللَّه لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ » 4 مجمع : بعضى گفتهاند : اين جمله وابسته بجمله ى جلو است « وَاتَّبِعْ ما يُوحى » كه چون در آن دستور داده شده است كه پيرو آن باشد كه به او وحى مىشود در اين جمله گفته است : كسى دو دل ندارد كه با يكى پيرو وحى شود و با ديگرى بدنبال كافران و منافقان رود . و امام صادق عليه السّلام فرموده است : يعنى كسى دو دل ندارد كه با يكى اين دسته را دوست بدارد و با آن يك آن دسته را .
« ما جَعَلَ أَزْواجَكُمُ اللَّائِي تُظاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهاتِكُمْ » 4 طبرى : يعنى آن همسران را كه شما همانند مادران ميكنيد مادر نميشوند .
كشف : عرب پيش از اسلام طلاقى داشت به اين جور كه بهمسر خود ميگفت :
« انت علىّ كظهر امّي » يعنى تو همانند مادرى برمن . و اسلام از آن جلو گرفت و بر آن كفّاره معيّن كرد ، و در فقه اين كار و سخن را « ظهار » ناميدند .
مجمع : دو كلمه ى « اللَّائِي و تُظاهِرُونَ » چند جور قرائت شده است .
نيشابورى : اين جمله كه عرب به همسر خود ميگفته است « انت عليّ كظهر
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 157
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص١٥٧