كلام استفهام و پرسشى بخواهد بكند با « ام » استفهام مىكند بجاى ديگر حروف استفهام ، و در اين جمله استفهام براى تقرير است . و بعضى گفتهاند : بمعنى واو است و معنى چنين است : كتاب از سوى خدا است و كافران مىگويند :
محمّد بدروغ ساخته است .
مجمع : « ام » براى استفهام است بمعنى « بل » .
تبيان : « ام » وابسته بجلو نيست و باصطلاح « ام منقطعه » است . و به معنى « بل » استعمال شده است ، يعنى بلكه كافران ميگويند .
كشف : بعضى گفتهاند : « ام » منقطع از جلو نيست و معنى چنين است « أيصدّقونه ام يقولون » يعنى اين كتاب را راست ميدانند يا ميگويند . . . . ؟
« ما أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ » 3 مجمع : يعنى براى قريش پيغمبرى نيامد اگرچه براى ديگر قبايل عرب پيغمبرى بوده است بنام خالد بن سنان عبسى . و بعضى گفتهاند : يعنى ميان عيسى و محمّد صلَّى اللَّه عليه و آله پيغمبرى برايشان نيامد .
« فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى » 4 در سوره ى اعراف ج 4 ص 164 الى 170 آيات 51 تا 55 آنچه ممكن بوده است از اقوال نقل شده است .
« ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْه فِي يَوْمٍ كانَ - تا آخر » 5 طبرى : در معنى اين جمله اختلاف است : مجاهد گفته است چون ميان آسمان و زمين پانصد سال راه است تدبير كار از زمين به آسمان و از آسمان به زمين بمدّت هزار سال انجام مىشود .
ابن عبّاس گفته است : يعنى تدبير كار آفرينش كه در شش روز بوده است هر روزى به اندازه ى هزار سال به حساب شما است .
مجمع : مجاهد گفته است : يعنى بمدّت هزار سال شما كار زمين تدبير مىشود و ساز ميگردد و به ملائكه سپرده مىشود و چون به آخر رسيد كار بسوى او بر ميگردد و باز براى روز ديگر كه هزار سال است فرمان صادر مىشود . ابن عبّاس گفته است : مقصود از « يَعْرُجُ إِلَيْه فِي يَوْمٍ » روز قيامت است كه چون تدبير كار دنيا تمام شد همه ى تدبيرها و حكومتها بسوى حقّ باز ميگردد ، بروز قيامت كه
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 140
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص١٤٠