مجمع : مقصود منازل هفت سيّاره است كه زحل ، مشترى و مرّيخ و بقيّه باشد ، و آن منازل بروج دوازده گانه ى حمل و ثور و جوزا و غيره است و حسن بصرى و مجاهد و قتاده گفتهاند : مقصود ستاره هاى بزرگ است و بواسطه ى نمودارى بروج ناميده شده است .
تفسير برهان : ابو الجارود از امام باقر عليه السّلام نقل كرده است : مقصود بروج دوازده گانه است .
« سراجا » 61 مجمع : « سرج » كه جمع باشد نيز قرائت شده است و مقصود خورشيد است اگر مفرد باشد و اگر « سرج » به صورت جمع باشد مقصود خورشيد است و ديگر ستاره ها .
« جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً » 62 طبرى : يعنى هر يك از شب و روز را جانشين ديگرى كرده است كه اگر كارى براى خدا در شب بايد ميشد و نشد در روز انجام شود و اگر بايد بروز ميبود و نشد در شب بعد از آن باشد . مردى بعمر گفت :
نمازم بشب از دست رفت او گفت بروز انجام ده كه خداوند « جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً » و مجاهد گفته است : يعنى هركدام را بر خلاف ديگرى كرده است كه يكى سفيد است و ديگرى سياه . ابن زيد گفته است : هر كدام را بجاى ديگرى گذارده - است .
« أَنْ يَذَّكَّرَ » 62 طبرى : با تخفيف و تشديد ذال قرائت شده است و هر دو بيك معنى است و عرب ميگويد « ذكرت حاجته و تذكّرت حاجته » .
« يَمْشُونَ عَلَى الأَرْضِ هَوْناً » 62 طبرى : مجاهد گفته است : يعنى با سنگينى و بردبارى راه ميروند . ابن عبّاس گفته است : يعنى با فرمانبرى و فروتنى بر روى زمين راه ميروند . زيد بن أسلم گفت : معنى اين جمله را از هر كه خواستم نيافتم تا بخواب رفتم و شنيدم كسى به من گفت : « هم الَّذين لا يريدون أن يفسدوا في الارض » يعنى آنها كه در پى آشوب و خرابكارى نيستند .
مجمع : امام صادق عليه السّلام فرمود : مقصود آن كس است كه بر خوى و
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 394
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٣٩٤