پادشاهان ايران و سرگذشت رستم و اسفنديار را ياد گرفته بود ، و چون پيغمبر مردم را گرد خود جمع ميكرد و از سرگذشت ملل سابقه و گرفتاريهاى آنها پند و اندرز ميداد و دلها را به خدا متوجّه ميكرد ، پس از برگزارى مجلس و سخن آنحضرت اين مرد شيطان موذى بجاى پيغمبر مينشست و ميگفت : اى مردم بيائيد تا من بهتر از محمّد سخن بگويم و براى شما افسانه نقل كنم آنگاه داستان رستم و اسفنديار براىشان ميگفت :
اين آيه براى او نازل شد و آنچه در قرآن نقل كلمه ى « أَساطِيرُ » شده است براى جواب سخنان آن مرد شيطان صفت است و معنى اين جمله ها اين است كه او و رفقاى او ميگويند : اينها كه محمّد براى ما آورده است همان داستانهاى قديم است كه نوشتهاند و محمّد از يهود ميگيرد و آنها صبح و شام برايش ميخوانند .
فخر : معنى « اكتتبها » در اين آيه فرمان به نوشتن است مثل « احتجم ، و افتصد » يعنى فرمان داد بحجامت و رگ زدن ، و مقصود اين است كه ميگفتند محمّد سواد ندارد ، براى او مينويسند و ميخوانند تا از بر كند و همين است معنى « تُمْلى عَلَيْه » چون طرز گفتن براى آنكه ميخواهد از بر كند مثل گفتن براى كسى است كه ميخواهد بنويسد . حسن بصرى گفته است : جمله ى « فَهِيَ تُمْلى عَلَيْه - » تا آخر « سخن كافران نيست بلكه جواب آنهاست كه اين قرآن اساطير الأوّلين نيست بلكه صبح و شام از سوى حقّ به او املاء مىشود . و اين معنى درست نيست چون بجمله ى جلو مربوط است و توضيح جمله ى جلوتر است كه ادّعا كردند او را ديگران كومك ميكنند ، و باز اينجا گفتند آن كومك به اين جور است كه صبح و شام برايش ميخوانند بعلاوه كه جواب كافران در آيت بعد است .
« قُلْ أَنْزَلَه الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ » 6 فخر : ابو مسلم گفت : يعنى آنكه عالم به - اسرار است قرآن را فرستاده است و اگر پيغمبر از خود و كومك ديگران بسازد ، خداوند از اين راز خبردار مىشود و او را مجازات مىكند « 1 » .
هامش
( 1 ) مرحوم استاد شعرانى فرموده : اگر كسى توهّم كند كه قصّه هاى پيشينيان را كسى بر او القا كرده ، در مطالب دقيق توحيد و معاد و احتجاجات و احكام ديگر چه گويد ؟ كه داناى راز نهان عالم غيب و شهادت ميداند و بس ، مثلا حكايت ابراهيم ( ع ) و آمدن فرشتگان نزد او و آوردن گوساله براى پذيرائى آنان در تاريخ پيشينيان هست امّا در كتب آنان آمده كه فرشتگان از آن گوساله خوردند و آنكه « يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ » عالم بملكوت آسمانها و زمين است ميداند كه فرشتگان مجرّد طعام مادّى نميخورند و او قصّه حضرت ابراهيم را براى پيغمبر نقل كرده و فرموده دست آنان بطعام نميرسيد و ابراهيم را واهمه آمد و وحشت ، و نيز در تورات گويد : هارون خود براى بنى اسرائيل گوساله ساخت و خداوند كه از اسرار اين عالم زمينى با خبر است فرمود سامرى گوساله ساخت و هارون منع كرد و هكذا . ( مصحّح )