« يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْه نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ » 35 طبرى : يعنى روغن اين درخت زيتون بىفتيله و آتش بواسطه ى صفا و خوبى خود نور ميدهد و روشن مىكند پس اگر فتيله و آتش به او برسد چه اندازه روشنائى خواهد داشت ، و مقصود از اين جمله اين است كه ادلَّه و برهانهاى خداوندى بقدرى روشن است كه خود به خود به چشم مىخورد و درك مىشود چه كسى در آن بينديشد و باريك بين شود يا روى بگرداند و خود را از آن منصرف كند اگرچه بوسيله ى قرآن و توضيح كسى اين آيات را روشن و نمودار بمردم نكند ، پس اگر كسى آنها را روشن كند بوسيله ى قرآن و بيان برتر و روشنتر نور على نور خواهد بود .
مجمع : يعنى ادلَّه ى قرآن روشن است اگرچه كسى آن را نخواند و بعضى گفتهاند يعنى نزديك است حجّت و دليل خداوند بر مردم روشن كند دل آن را كه در آن فكر كند و بينديشد اگرچه قرآنى نازل نشود ، و معنى « نور على نور » اين است كه قرآن با ديگر ادلَّه دل را بيشتر نورانى مىكند و بر روشنائى آن مىافزايد .
« يَهْدِي اللَّه لِنُورِه مَنْ يَشاءُ » 35 كشف : يعنى خدا بوسيله ى نورش بقدرتش راهنما است و بوسيله ى قدرت بغيبش راهنما است ، و با غيبش بسوى ديرينه و قدم راهنمائى مىكند و بقدمش بسوى ازل و ابدش هدايت مىكند و بازل و ابد خود رهنما است بوحدانيتش « 1 » .
هامش
( 1 ) أبو الفتوح گويد : « حسن بصرى و عبد الرحمن بن زيد گفتند : معنى آنست كه مثل قرآن در دل مؤمن همچون چراغ است كه بروشنائى او منتفع شوند و از او چراغها افروزند ، بىآنكه در او نقصانى باشد ، مصباح قرآن است ، و آبگينه دل مؤمن است ، و مشكاة دهن و زبان او است ، و درخت مبارك درخت وحى است » يكاد زيتها يضيء « يعنى نزديك است برهان و دلائل قرآن روشن شود او را پيش از آنكه بر او خوانند چون در آن تأمّل و تفكّر كند ، اين قرآن نور است بر نور ، يعنى در اين قرآن ادلَّهء سمعى است بعلاوهء ادلَّهء عقلى كه پيش از قرآن هست - الخ » و استاد ما مرحوم شعرانى در ذيل اين كلام فرموده : « نزديك به اين تأويل را ابن سينا و حكماى ديگر كردهاند : كه نور خدا ، علم است و تعقّل در دل انسان كه بتدريج از استعداد صرف ترقّى مىكند تا مقام عقل بالملكه و عقل بالفعل و بقوّهء قدسيّه ميرسد ، مشكاة عقل هيولائى است ، و زجاجه عقل بالملكه ، و مصباح عقل مستفاد و « نور على نور » عقل بالفعل ، و درخت زيتون فكر است كه مادهء روشنائى است دور تر ، و زيت حدس است كه آن نيز مايه روشنى است و نزديكتر ، و « يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ » قوّهء قدسيّه است ، و « نار » عقل فعّال - و اللَّه العالم » .
( مصحّح )