كه آن درخت در زمين فرخنده روئيده است كه خداوند براى مردم جهان در آن زمين بركت قرار داده است يا هفتاد پيغمبر آن سرزمين را مبارك كردهاند كه يكى ابراهيم خليل است .
كشف : يعنى شيشه ى كه در آن چراغ است مثل ستاره ى درخشان است در صافى و درخشندگى . و بعضى گفتهاند : كوكب درّى يكى از پنج ستاره ى عطارد و زهره ، مريخ و مشترى و زحل است و معنى « توقد من شجرة » يعنى آن ستاره از روغن درختى روشن مىشود و كلمه دهن بمعنى روغن در جمله آورده نشده است ، و توصيف درخت بمباركه بواسطه ى سود آن است كه ميوه و خورش است و روغن آن صافتر از ديگر موادّ روغنى است و نياز بدستگاه روغنگيرى ندارد و هر كس ميتواند روغن آن را بگيرد ، و اوّل درختى است كه بعد از طوفان روئيده است ، و هيچ درختى عمرش از آن بيشتر نيست كه بعد از هزار سال باز هم سرسبز است و تازه ، و در معنى « لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ » ابن عبّاس گفته است : يعنى نه در يك كنار شرقى است كه نزديك غروب آفتاب به آن نتابد ، و نه در كنار غربى است كه هنگام صبح آفتاب به آن نرسد بلكه در جائى است كه تمام روز آن را آفتاب بگيرد و نيز ميوه اش بهتر و كاملتر خواهد بود ، و بعضى گفتهاند يعنى اين درخت نه در ممالك شرقى است و نه در غربى بلكه در منطقه ى متوسّط زمين است كه سرزمين شام است ، و حسن بصرى گفته است : اين جمله ها كنايه است از اينكه از درختان دنيا نيست بلكه از درختهاى بهشتى است كه اگر درختى زمينى باشد يا در مشرق است يا در مغرب .
مجمع : در كلمات « درّي و توقد » اختلاف قرائت است ، و معنى « لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ » يعنى نه از مسيحيها است كه بسوى مشرق نماز ميخوانند و نه از يهود است كه بسوى مغرب نماز ميگذارند « 1 » .
هامش
( 1 ) معلوم نيست چگونه نصارى بجانب مشرق و يهودان بجانب مغرب نماز ميخوانند و مراد يهودان و ترسايان كدام سرزميناند . ( مصحّح )