كشف : بعضى گفتهاند يعنى دلها در پرده است از درك نامه ى اعمال .
« وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ » طبرى : يعنى كافران كارهائى ميكنند غير كار مؤمنين .
مجمع : يعنى كافران غير از اين جهل و نادانى كارهاى ديگرى هم دارند كه مستحقّ آزار و عقوبت ميشوند ، قتاده و مجاهد گفتهاند : يعنى آنها غير اينكه حقّ است و درست خطاهائى دارند ، حسن بصرى گفته است : يعنى جلوتر از اين اجل و مرگى كه براى كافران معيّن است ناچار كارهائى انجام خواهند داد ، و بعضى گفتهاند :
يعنى كارهائى كمتر از اين كفر و انكارشان دارند .
« حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ » 64 ابو الفتوح نوشته است : در اين عذاب خلاف كردند : عبد اللَّه عبّاس گفت : يعنى بشمشير روز بدر ، ضحّاك گفت :
يعنى قحط و گرسنگى و اين آنگه بود كه رسول عليه السّلام برايشان دعا كرد : خداى تعالى ايشانرا بقحط مبتلى كرد تا حال ايشان به جائى رسيد كه هر كجا مردارى يا سگى بودى بخوردندى و استخوان سوخته و پوست بر آتش نهاده تا بعضى فرزندان خود بخوردند .
« عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ » 66 ابو الفتوح : يعنى پس پس ميرويد و پشت شما به - آن سوى است كه ميرويد و اين طور راه رفتن بدتر روش است ، و سيبويه گفته است :
اين تشبيه براى آن است كه چنين كس جاى پاى خود را نمىبيند و نميفهمد كجا ميرود و آسوده نيست كه كارش چه جور انجام مىشود .
« مُسْتَكْبِرِينَ بِه » 67 طبرى : يعنى مردم مكّه خودفروشى و گرد نفرازى بمكّه و حرم ميكردند كه ما مردم حرم هستيم و كس را بر ما دسترس و چيرگى نيست .
« سامِراً تَهْجُرُونَ » 67 مجمع : « سمرا » بدون الف قرائت شده است ، و نيز « تهجرون » با ضمّ تاء و كسر جيم بمعنى فحش و سخن زشت كه آنها نسبت بپيغمبر و مسلمين داشتند و هم با فتح تاء و ضمّ جيم خواندهاند بمعنى ترك و دورى كه آنها از سخن پيغمبر و قرآن دورى ميكردند .
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 273
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٢٧٣