شدهاند زنها عقيم از همانند آنها بودند و يا چون مردان فرزندان جنگ هستند ، و كشته شدند جنگ بىفرزند و عقيم ماند ، 2 - ضحّاك گفته است مقصود روز رستاخيز است كه در آن خير و خوشى براى كافران نيست و يا چون به آن روز هر آبستنى بچه ميندازد پس عقيم است ، و يا چون شب ندارد مثل و مانند نازا بىدنباله و جانشين است .
« لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً » 67 كشف : « منسكا » با كسر و صداى زير سين قرائت حمزه و كسائى است ، و اسم مكان است يعنى جاى همگانى براى كار خوب يابد و با فتح و صداى بالاى سين قرائت عموم قاريها است و بمعنى مصدر است يعنى شريعت و دينى كه به آن عمل ميكنند [ و كلام در معنى آن قبلا گذشت در آيهء 34 « فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الأَمْرِ » نبايد در باب قربانى با تو منازعت كنند گفتهاند آيه در باره جماعتى آمد از مشركان كه مىگفتند چون است كه ذبيحه اى كه شما بدست خود ميكشيد حلال است و مىخوريد و آنچه ميميرد و خداى ميكشد نمىخوريد خداى تعالى در اين آيه فرمود اينانرا منازعت نرسد ] . « 1 » و از ابن عبّاس نقل شده است : يعنى عيدى كه به آن روز عبادت ميكنند .
[ « إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوه الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ » 72 چون آيات ما را با اينكه روشن است برايشان خوانند در روى آنان انكاربينى يعنى روى ترش كنند و خيال حمله در سر پرورانند ] .
« ضُرِبَ مَثَلٌ » 73 كشف : در اين جمله « ضرب » بمعنى جعل است مثل ضرب جزيه بمعنى قرار داد جزيه ، و اخفش گفته است اينجا مثل و داستان نيست و مقصود اين است كه مثل و همانندى قرار داده شده است كه مشركين بتها را مثل و همانند خدا و شريك او فرض كردهاند ، و بعضى گفتهاند نتيجه و معنى اين جمله مثل است
هامش
( 1 ) كلام مشركين ظاهرش بسيار عوام فريب است . و عوام مردم غالبا استدلالشان در امور همينطور است و نميتوانند بدانند يا نميخواهند بفهمند كه حيوان كه مرد در اثر مرض يا عارضه ايست كه جان خود را از دست داده ، و ذبح امريست ديگر و حيوان مذبوح مريض نبوده و در اثر ذبح جان داده و اين دو طريق بسيار با هم فرق ميكنند . ( مصحّح )