آنچه در آنجا است بوسيله ى آتش فشانها بيرون ميآيد ، و از همين غلاف محكم كوهها درست شده است كه جلوگير انفجارهاى موادّ درونى است و لرزه ها و اضطرابهاى سطح زمين ، كه اگر اين كوهها نبود آتشفشانها ، و زمين لرزه ها و اضطرابهاى اوّليّه برميگشت و همين است معنى « أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ » .
« وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ » 32 روح البيان : يعنى وارسى بآيات حقّ نميكنند تا بكفر و گمراهى خود واقف شوند ، و در اخلاق ابدال ده اصل گفتهاند :
1 - سلامتى دل ، 2 - بخشندگى بمال ، 3 - شكيبائى در سختيها ، 4 - گريه و انديشه ى حال خود در خلوت ، 5 - راستى در زبان ، 6 - فروتنى در نفس ، 7 - خيرخواهى مردم ، 8 - رحمت و دلنرمى براى مؤمنين ، 9 - بهر چيزى باريكبين شدن و فكر كردن ، 10 - از هر چيزى پند گرفتن ، و در مثنوى است :
پيش خر خر مهره و گوهر يكى است
آن اشك را درّه و دريا يكى است
منكر بحر است و گوهرهاى او
كى بود حيوان در او پيرايه جو
در سر حيوان خدا ننهاده است
كو بود در بند لعل و درّ پرست
مر خرانرا هيچ ديدى گوشوار
گوش و هوش خر بود در سبزه زار
[ « وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً » 32 أبو الفتوح : در آن خلاف كردند بعضى گفتند محفوظ است از آنكه بيفتد چنان كه گفت « إِنَّ اللَّه يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالأَرْضَ أَنْ تَزُولا » بعضى ديگر گفتند : از آنكه كسى تعرّض تواند كرد آن را بنقض و هدم يا طمع آن داشته باشد ، قولى ديگر آنست كه محفوظ است از شياطين برجوم « 1 » ] .
« فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ » 33 طنطاوى : يعنى هر يك در مدار مخصوص به خود بتندى ميروند .
ابو الفتوح نوشته است : حسن بصرى گفت : فلك آسيائيست بر شكل با دريسهء دوك و براى استداره آن را فلك خوانند و منه الفلك للسّفينة ، و منه فلكة المغزل و در
هامش
( 1 ) جماعتى به ظاهر لفظ تمسّك كنند و آسمانرا جسم مادّى جامد دانند نظير سقف خانه . و حقّ آنست كه در احكام عملى تنها بايد به ظاهر لفظ تمسّك شود نه در همهء امور ، و آسمان بعدى بغايت لطيف است كه آن را بأثير تعبير كنند . ( مصحّح )