خداوند گنجايش زمين و آسمان دارد و از امام باقر و صادق ( ع ) نيز همين معنى روايت شده است 2 - كرسى يعنى سلطنت و قدرت و معنى جمله چنين است : قدرت خداوند فراگرفته است آسمان و زمين را و همهى آنچه در آنها است .
فخر : خداوند به همانطور كه مردم سلاطين و فرمانروايان خود را ديدهاند عظمت و قدرتش را براى آنها توصيف مىكند بجملههائى كه معنى جسمانيّت را مىرساند از قبيل بر عرش و كرسى نشستن و امثال آنها فقطَّ براى فهماندن است و توجّه اذهان .
خلاصهى گفتار كاشانى در تأويلات : زمين و آسمان يعنى علم خداوند و مقصود از كرسى جايگاه علم او است كه دل مؤمن باشد . و بگفتهى ابو يزيد بسطامى : اگر عالم و همهى آنچه در آن است هزار هزار مرتبه در گوشهاى از دل عارف قرار بگيرد هيچ احساس آن را نخواهد كرد چون گشادهتر از آن است كه چيزى آن را پر كند و همين است كه گفتهاند : كرسىّ خداوند عرش او است بمناسبت حديث منقول : « قلب المؤمن من عرش اللَّه » « 1 » و چون معنى كرسىّ در لغت ، عرش و تخت كوچك باندازهى قرارگاه يك نفر است دل را به آن تشبيه كرده است از نظر عظمت و اهميّت دل پس كرسى يعنى دل مؤمن كه عرش خداوند است و شايستهى گنجايش زمين و آسمان است .
مثنوى « 2 » هم حديث فوق را اين طور ترجمه كرده است :
گفت پيغمبر كه حقّ فرموده است
من نگنجم هيچ در بالا و پست
در زمين و آسمان و عرش نيز
من نگنجم اين يقين دان اى عزيز
در دل مؤمن بگنجم اى عجب
گر مرا جوئى در آن دلها طلب
خود بزرگى عرش باشد بس مديد
ليك صورت كيست چون معنى رسيد
فى ظلال : اين گونه تعبيرات كه در قرآن هست ترسيم معانى ذهنى است بصورتهاى محسوس تا حقايق بيشتر و بهتر جاى گير در نفوس گردد ، پس وسعت كرسى و عاجز نبودن از
هامش
( 1 ) يعنى دل مؤمن هم از عرش و مقرّ خداوند است .
( 2 ) جلد اول داستان دل نهادن مرد عرب بر التماس الخ .