از سوى ديگر فقر فرهنگى افراد محروم وأيتام بي سرپرست كه ناشى از تحقير آنان
در جامعه وندادن شخصيت به آنان مىباشد نيز از عوامل عصيانها وناهنجاريهاى اجتماعي
به شمار مىرود ، از اين رو حق ديگر أيتام ومحرومين بر جامعه اين است كه به آنان
شخصيت داده شده وبا محبت وعزت با آنان بر خورد شود . قرآن كريم مىفرمايد :
" فاما اليتيم فلا تقهر * وا ما السائل فلا تنهر " : " با افراد يتيم بر خورد ذلت آور وقهرآميز
نداشته باش وبا سائلين وفقرا بر خورد زجر آور مكن " .
3 - حقوق متقابل مردم وحكومت صالح :
از جمله حقوقى كه حكومت صالح وواليان وكارگزاران چنين حكومتى بر مردم
خويش دارند اين است كه دائما مورد خيرخواهى ونصيحت مردم قرار گيرند وآنچه خير
وصلاح است دوستانه به آنها تذكر داده شود ، ودر آنچه خلاف دستور خدا نباشد أطاعت
شوند وآحاد ملت با آنها ستيزه جويى وعناد نشان ندهند ، كه در صورت عناد چه بسا منجر
به فساد وهلاكت افراد وخرابى بلاد ونابودى حكومت وسقوط جامعه مىشود . ولى
أطاعت از حكومتها در أموري كه معصيت خداست جايز نيست ، چنان كه در حديث معتبر
از حضرت أمير المؤمنين ( ع ) وارد شده : " لا طاعة لمخلوق في معصية الخالق " :
" أطاعت مخلوق در معصيت خالق جايز نيست " .
حق مردم اين است كه كارگزاران حكومت بدانند پذيرش حكومت آنان از سوى مردم
باعث قدرت ونفوذ فرمان آنان شده است ، پس بايد با مردم مهربان باشند واز خدمت همه
جانبه وحمايت آنان دريغ نورزند ، ودر جهت تأمين حقوق اجتماعي آنان بردبار وداراى
شرح صدر باشند ، وهمواره در برابر اين نعمتي كه خداوند به آنها عطا فرموده است
شكرگزارى كنند ، براي آنان چون پدرى مهربان بوده ودر عقوبت آنان شتاب نكنند ، ودر
برابر نادانيهايى كه أحيانا از بعضي از آنان سر مىزند با گذشت باشند .
حكومت عقلا وشرعا مكلف است شرايطى را فرآهم آورد كه هر يك از افراد جامعه
بتواند در يك زندگى شرافتمندانه واز طريق كار وتلاش نيازهاى خود وخانواده اش را
تأمين نمايد ، ومردم نيز در مقابل بايد حكومت را در حل مشكلات وگرفتاريها يارى نمايند
ودر انجام وظايف شرعي وقانوني خود كوتاهى نكنند .
هر انساني حق دارد نسبت به جان ، مال ، دين وخانواده خود امنيت وآسايش داشته
هامش
( 1 ) ضحى ( 93 ) : 9 و 10 .
( 2 ) نهج البلاغة عبده ، حكمت 165 .