وآله وسلم - بنى النضير را محاصره كرد وقبهء مباركش را نزديك مسجد فضيخ نشانده بودند ونماز را شش شب در موضع مسجد فضيخ ادا مىنمود وچون خمر حرام شد آن خبر به أبو أيوب وجماعتى از أنصار كه در موضع آن مسجد به شرب فضيخ مشغول بودند رسيد ، ايشان بند سقاى فضيخ را گشادند تا در آنجا ريخته شد وبه اين سبب مسما شد به مسجد فضيخ . واقعهء ريختن فضيخ يا پيش از آن بود كه آن موضع را مسجد سازند ويا قبل از علم به نجاست فضيخ - واللَّه اعلم . فضيخ بر زن فعيل نوعي شراب است از بُسر چنان كه در اختصار النهاية است ودر قاموس مىگويد : فضيخ عصير عنب وشرابى است كه از بُسر مىگيرند .
صاحب تاريخ مىگويد : نديدم مآخذى از براي قول مطرى كه امروز اين مسجد معروف است به مسجد شمس ، اين تسميه گويا كه بنابر آن است كه اين مسجد در مكان مرتفع است كه اثر شمس در أول طلوع بر آنجا مىافتد واما آنكه اعادهء شمس در آنجا بوده باشد اصلًا وقطعاً مظنون نيست زيرا كه اين واقعه در صهباى خيبر بود .
مسجد بنى قُريظه « 1 » :
نزديك حرّهء شرقي بنى قريظة است بر در حديقهاى كه [ 99 - ب ] معروف است به حاجره . در صحيح است كه أهل قريظة بر حكم سعد بن معاذ فرود آمدند ، پس رسول - صلى اللَّه عليه وآله وسلم - به سعد كس فرستاد وسعد به خرى سوار شده به خدمت آمد وچون به مسجد نزديك رسيد رسول - صلىاللَّه عليه وآله وسلم - أنصار را فرمود كه از براي سيد خود برخيزيد .
ابن نجار گفته كه اين مسجد بزرگ است وامروز باقي است ودر وى شانزده استوانه است كه بعضي از آنها افتاده وسقف ندارد وبعضي ديوارهاى أو نيز افتاده وأصل بنايش بر هيئت مسجد قبا بوده ومطرى گفته كه مناره داشته در موضع منارهء مسجد قبا ومنهدم شده وسنگهاى أو را همه برداشتهاند واثر آن تا عشر أول بعد از هفتصد سال باقي بود
هامش
( 1 ) - د : بنى قريضه .