110 ه . ق ) وتاريخ مكّه الأزرقي ( م : 244 ه . ق ) از اين گونه كتابها محسوب مىشوند . بعدها در كنار كتابهاى مربوط به مكّه ومدينه ، به شهرهاى ديگر نيز توجه شد مانند كتاب فتوح مصر از ابن
عبد الحكم ( م : 257 ه . ق ) . ابن النديم در الفهرست خود تعداد 85 مجلد كتاب مستقل كه دربارهء شهرهاى متمدن اسلامى نگاشته شده نام مىبرد ، اين تعداد مربوط به كتابهايى است كه تا سال تأليف الفهرست ( 438 ه . ق ) وجود داشته است .
در اينجا به تعدادى كتاب مستقل كه تا سدهء نهم هجرى در بارهء مدينه نگاشته شده اشاره مىشود « 1 » :
1 - كتاب تاريخ المدينة از محمد بن الحسن بن زَباله معروف به « ابن زَباله » تأليف در صفر سال 199 ه . ق . وى از أصحاب امام مالك است « 2 » .
2 - تاريخ يحيى بن جعفر العبيدي معروف به يحيى بن حسن بن جعفر علوي ( م : 227 ه . ق ) از أصحاب مالك به نام « اخبار المدينة » « 3 » .
3 - كتاب « امر المدينة » از علي بن محمد المدائني « 4 » .
4 - كتاب « اخبار المدينة » از زبير بن بكار ( م : 256 ه . ق . ) وى شاگرد ابن زَباله است « 5 » .
كتابي هم دربارهء وادى « عقيق » دارد به نام « معارف العقيق » « 6 » .
5 - كتاب « امام أبو عبداللَّه بن احمر اسدى » است كه سمهودى از أو فراوان نقل كرده است « 7 » .
6 - كتاب « عرّام بن الأصبغ السُلمى » كه بخشي يا رسالهئى از آن به نام « أسماء
هامش
( 1 ) - ر . ك به وفاءالوفاء ، سمهودى ، به تصحيح محمد محيىالدين عبد الحميد ، مصر ، جزء اوّل ص 252 ، 366 .
( 2 ) - سمهودى ، جزء اوّل ، ص 110 ، سمهودى حدود سيصد وپنجاه مطلب از أو در لا به لاي كتابش نقل مىكند .
( 3 ) - سمهودى ، جزء اوّل ، ص 252 ، سمهودى بيش از دويست مطلب از أو در كتابش آورده است .
( 4 ) - ر . ك به ابن نديم ، فهرست ، ص 147
( 5 ) - سمهودى ، جزء اوّل ، ص 150
( 6 ) - سمهودى ، جزء دوم ، ص 208
( 7 ) - سمهودى ، حدود 50 مطلب آورده است ، مانند جزو دوّم ، ص 51 و 54 و 189