و آن را در جنگ و تفرقه ، بازنگردانند تا اينكه از آنها نافرمانى شود و مهلت اين حكم تا ماه رمضان است و اگر خواستند كه آن را به تأخير اندازند ، با توافق آن را به تأخير مىاندازند ( 1 ) و اگر يكى از حكمين بميرد ، فرمانده پيروان به جاى وى كسى را انتخاب مىكند كه از اهل عدل و دادگرى باشد و محل داورى آنان محل عدالتى ميان اهل كوفه و اهل شام است اگر بپذيرند و دوست بدارند هيچ كس همراه آنها حاضر نشود مگر كسانى كه خودشان بخواهند و حكمين از شهود هر كس را كه بخواهند برمىگزيند و گواهى خود را مطابق آنچه در اين صحيفه است مىنويسند و آنها يار خواهند بود بر ضد هر كسى كه مفاد اين صحيفه را ترك كند و خواهان بىتوجهى و ستم در آن باشد . خداوندا ! ما از تو يارى مىجوييم بر كسى كه مضمون اين صحيفه را ترك نمايد » « 1 » .
( 2 ) گروهى از هر دو طرف ، آن را امضا نمودند و قابل اجرا گرديد . اين پيمان ، آرزوهاى معاويه را برآورده ساخت و او را از خطرهايى كه نزديك بود به حياتش خاتمه دهد و پيروانش را نابود سازد ، رهايى بخشيد .
( 3 ) مطلب مهم در سند اين است كه از خونخواهى عثمان ، سخنى به ميان نياورده و كم و بيش متعرض آن نشده بود ، بلكه متوقف شدن جنگ و گسترش صلح و تندرستى ميان دو گروه را دنبال مىكرد . و من بر اين عقيده هستم كه اين صحيفه نوشته شد ، بدون اينكه امام نظرى در آن داشته باشد ؛ زيرا آن حضرت ، سپاهيان خود را به حال خودشان گذاشته بود كه هر چه مىخواهند بكنند .
( 4 )
بازگشت امام عليه السّلام به كوفه
امام ، صفين را به سوى كوفه ترك گفت . فكر نمىكنم نويسندهاى بتواند
هامش
( 1 ) طبرى ، تاريخ 5 / 53 - 54 .