زيبا خالى مىشود ، لذا آن را در مرتبهء نخست قرار مىدهد .
فرّاء بر آن است كه حذف در سبك قرآن رخ مىدهد به شرط آنكه معنا معلوم باشد و يا دليلى بر آن باشد كه با فاصلهها سازگار باشد و در نتيجه حذف و مراعات فاصله در آن جمع مىشوند . دربارهء آيهء
ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلى
« 1 » مىگويد مراد « ما قلاك » بوده و ضمير حذف شده است . مثل اينكه مىگوييم قد أعطيتك و أحسنت كه معنا « أحسنت اليك » مىباشد و به ضمير اوّلى بسنده كرد و دومى را تكرار ننمود ، چون رؤوس آيات « ياء » مىباشد ، ضمير حذف شده است . « 2 » ملاحظه مىشود كه فرّاء همگنى فاصلهها يا هماهنگى آنها را تنها علّت عدول سبك قرآنى از تعبيرى به تعبير ديگر برنگرفته است بلكه آن را به وضوح معنا مربوط ساخته است ، گويى اعجاز تنها به تأثير فاصلهها بازنمىگردد بلكه به ملاحظهء معناى واژگان نيز مربوط مىشود . « 3 » توجه به تأثير آوايى فاصلهها ، بر خلاف نظر گروهى از دانشمندان قديم و جديد مىباشد « 4 » امّا هستهء اصلى بحث مواضع عدول سبك قرآن از اصول به خاطر رعايت هماهنگى موسيقى در نظم قرآن گشته است . اين را در اصطلاح ريتم تناسب در مقطعهاى فاصلهها گويند . دانشمندان چهل مورد براى آن يافتهاند « 5 » كه زركشى آن را در دوازده مورد گرد آورده است . « 6 »
1 . زيادت . افزودن چيزى به خاطر فاصلهها ، مثل افزودن الف در الظنّونا در آيهء
إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا . هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً
. « 7 » چون فاصلهها در اين سوره الفهايى هستند كه در وقف از تنوين به الف تبديل شدهاند ، بر نون الفى اضافه شده است تا مقطعها برابر گردند و پايانهء فاصلهها با هم تناسب داشته باشند .
همچنين افزوده شدن الف در آيهء
يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ
هامش
( 1 ) ضحى : 3 .
( 2 ) معانى القرآن ، ج 3 ، صص 273 - 274 .
( 3 ) أثر النحاة ، ص 166 .
( 4 ) همان ، ص 167 و الإعجاز البيانى ، ص 376 .
( 5 ) معترك الأقرآن ، ج 1 ، ص 33 .
( 6 ) البرهان ، ج 1 ، صص 60 - 70 .
( 7 ) احزاب : 10 و 11 .