همهء آنها را ندارد . در اينجا تنها پديدهء تقديم و تأخير را مورد بررسى قرار مىدهيم .
- اهميت تقديم و تأخير
تقديم و تأخير در كلام عرب اهميت دارد - از دو جهت روشن و گوياست :
1 . تقديم و تأخير ويژگى بارز در كلام است . گواه آن قدرت آنان بر فصاحت و سخنورى و دخل و تصرف در آنچه برمىگزينند و فرمانبردارى كلام از آنان به خاطر استعداد ذاتىشان و قدرت بر معانى آن با تكيه بر روشنى ذهنشان مىباشد . « 1 »
تقديم و تأخير نشانهاى از نشانههاى پيشرفت انديشهء زبانشناختى عربها مىباشد .
2 . تقديم و تأخير « داراى فايدههاى بسيار و زيباييهاى فراوان و دخل و تصرف گسترده و غايتمند است . هميشه زيبايى آن جلوهگر است و به نكتهء لطيفى رهنمون است . هميشه شعرى مايهء شگفتى مىشود و موقعيّت آن موجب لطافت مىگردد و مىبينيم كه علت آن مقدم شدن واژهاى در آن است يا لفظى از جايى به جاى ديگر انتقال يافته . » « 2 » علاوهبر اينكه بدون افزودن واژهاى موجب زيادت معنا مىشود . « 3 »
تقديم و تأخير بر يك اصل فرضى مبتنى است كه كلام بر آن مقدم يا مؤخر مىشود و آن اصل هم تابع سرشت زبان و سبك مألوف آن در ترتيب اجزاى جمله مىباشد . مثل مقدم شدن مبتدا بر خبر . فعل بر فاعل و اجزاى اصلى بر اجزاى فرعى . با توجه به انعطافپذيرى زبان عربى در ترتيب اجزاى جمله كه به واسطهء وجود حركتهاى اعرابى است كه معنا را مشخص مىنمايند ، باز دانشمندان اصلى را در تركيب فرض مىگيرند كه انحراف با آن سنجيده مىشود و انحراف از اصل ، توجيهى جز ملاحظات مشخص ندارد . » « 4 »
در ضمن ، انحراف در تقديم و تأخير مقيّد به دو چيز است : موجب اشتباه نشود و معنا روشن باشد . ابن سنان كه شرايط فصاحت در كلام را مطرح مىكند معتقد
هامش
( 1 ) الفوائد المشوق ، ص 82 .
( 2 ) دلائل الإعجاز ، ص 106 .
( 3 ) همان ، ص 288 .
( 4 ) مفتاح العلوم ، صص 93 و 111 .