ملاحظه مىشود كه شكوه و زيبايى كلمهء استيئسوا به خاطر آن است كه « بر معناى يأس و نااميدى با مبالغه دلالت دارد » « 1 » . چون بافت معنايى كه در آيات قبل از آن آمده اقتضا مىكند يعنى برادران يوسف ع كوشيدند تا برادر ديگرشان غير از يوسف ع كه برادر تنى يوسف بوده است و در ديدار دوم با يوسف با آنها بوده است ، تبرئه نمايند . خداوند مىفرمايد :
قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ . قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ
« 2 » . اما پس از اين تلاش در تبرئهء آن جوان موفق نشدند . مىفرمايد :
فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ كَبِيرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ
« 3 » . فعل استيئسوا مبالغه در نااميدى است كه فعل يئسوا آن را افاده نمىكند . اما كلمهء خلصوا يعنى آنها از مردم كناره گرفتند و نجيّا يعنى صاحبان نجوا يا گروه نجواكننده . گفته شده است « بهتر از آن اينكه سخت به نجوا پرداختند ، چون با تلاش و توجّه در آن فرو رفتند ؛ گويى تصوير و حقيقت نجوا در آنان بوده است . « 4 » اين از فصاحت و ايجاز در لفظ به همراه معناى بسيار است . « 5 »
از ديگر مرواريدها كلمهء فزّع در آيهء
وَ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ما ذا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ
« 6 » مىباشد . يعنى « از دل شفاعتكنندگان و شفاعتشوندگان بيم و هراس به واسطهء كلمهاى كه پروردگار در اجازه دادن مىگويد ، زدوده مىشود . » « 7 » اين كلمه با معنا مناسبت فوقالعاده دارد ؛ انديشه كمتر به چنين چيزى دست مىيابد .
يا در آيهء
يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَ ما تُخْفِي الصُّدُورُ
« 8 » كه كلمهء خائنة ساده و روان و بسيار بر سر زبانها جارى است ، البته به صورت تنها اما اگر با أعين بيايد داراى تركيب
هامش
( 1 ) الكشّاف ، ج 2 ، ص 336 .
( 2 ) يوسف : 78 - 79 .
( 3 ) يوسف : 80 .
( 4 ) همان .
( 5 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 255 .
( 6 ) سبأ : 23 .
( 7 ) الكشّاف ، ج 3 ، ص 288 .
( 8 ) غافر : 19 .