3 .
اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَ تَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً وَ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ
. « 1 »
از مقايسهء كاربرد مطر و غيث نظر جاحظ در كاربرد هريك در جاى خود مشخّص مىشود ، به طورى كه به ويژگى سبكى معجزهآسايى بدل شده است كه از كاربردهاى مردم ممتاز است .
اما نكاح كه جاحظ بنا به نظر برخى قاريان معتقد است قرآن تنها دربارهء ازدواج به كار برده ، در آيهء زير چنين آمده است :
وَ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَ لكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً وَ لا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ
. « 2 » و يا آيهء
وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ
. « 3 » و آيهء
وَ لْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ
. « 4 » و آيهء
وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللَّاتِي لا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَ أَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
. « 5 »
پيداست كه جاحظ اشاره كرده كاربردى وجود دارد كه به غلط در آن « نكاح » به جاى « جماع » آمده و با كاربرد قرآن آن را اصلاح نموده است يعنى نكاح در مورد ازدواج به كار مىرود نه جماع . راغب اصفهانى مىگويد : « اصل نكاح براى عقد است و بهطور استعارى براى جماع به كار مىرود و محال است كه در اصل براى جماع باشد . پس براى عقد استعاره شده است ، چون تمام نامهاى جماع براى آن كنايه هستند كه اين به خاطر زشتى آوردن نام آن است و غير ممكن است كه كسى كه قصد زشتى ندارد آن را استعاره كند و اسمى را كه زشت مىدانند براى امورى كه خوب مىدانند به كار برد . » « 6 »
هامش
( 1 ) حديد : 20 .
( 2 ) بقره : 235 .
( 3 ) بقره : 237 .
( 4 ) نور : 33 .
( 5 ) نور : 60 .
( 6 ) المفردات ، « نكح » .