درستى آنها را بپذيرد ؛ چون احكام عقل را گريزى از تسليم شدن در برابر درستى آن نيست . » « 1 »
زمينهسازى رويكرد عقلانى
نخستين جلوهء رويكرد عقلانى بيرون از متن معجزهآسا بوده است و آن دليل آوردن بر عدم معارضهء عرب با سبك قرآن با وجود انگيزهها بوده است . « 2 » اين وجه برگرفته از عقل است و به آن بازمىگردد و اين براى هركس كه در پى برهان بر عدم وجود معارضه با توانايى عرب در زمان نزول قرآن باشد ميسّر است . اعجازشناسان به عقل مراجعه و به تفصيل به وجوه استدلال به آن پرداختهاند و به صلاحيت و شايستگى آن در هر دوره اشاره داشتهاند . « 3 » اما رويكرد عقلانى در تعامل دانشمندان با متن معجزهآسا كاملا روشن است و اين در انتقال برهان بر عدم وجود معارضه به برهان بر اعجاز متن مشخص مىباشد .
اين يك انتقال مهم در علم اعجاز بهويژه در جنبهء بلاغى آن است ؛ چون در آن گسترش افق وجود دارد و دربردارندهء تلاش دانشمندان است كه همچنان در پى بررسى سبك قرآن بودهاند . اين انتقال كيفى را عبد القاهر جرجانى در پاسخ به مخالفانش در وجه اعجاز صورت داده است . مىگويد : « اگر دليل اعجاز را بررسى نماييم مىگوييم آنها ( عربها ) وقتى به قرآن گوش مىدادند و هنگامى كه به معارضه با آن فراخوانده شدند ، كلامى را شنيدند كه هرگز مثل آن را نشنيده بودند و خود را گرفتار يافتند و از آوردن مثل آن يا نزديك به آن احساس ناتوانى كردند . گفته شده است كه ما را از ناتوانى ايشان آگاه كنيد . آيا از معانى و دقت و زيبايى و درستى آن در عقل يا واژگانى مثل واژگان آن ناتوان شدند ؟ اگر گفتيد از واژگان است ، چه چيز آنها را از لفظ عاجز نموده است يا چه چيز موجب حيرت آنها شده است ؟ مىگوييم
هامش
( 1 ) همان ، ص 14 .
( 2 ) بيان اعجاز القرآن ، صص 19 - 20 .
( 3 ) الرسالة الشافيه ، ص 577 .