تقسيم نموده است . ايجاز حذف يعنى حذف كلمهاى و صرف نظر كردن از آن به دلالت غير آن يعنى حال يا محتواى كلام و ايجاز قصر ، ساخت كلام بر كاستن لفظ و افزايش معنا بدون حذف است . مثال حذف ، آيهء
وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها
« 1 » و مثال قصر آيهء
وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ
« 2 » . آنگاه به بيان تفاوت ميان اين آيه و عبارت « القتل انفى للقتل » مىپردازد . « 3 »
ملاحظه مىشود كه شرح وى از اقسام بلاغت نسبت به قسم ديگر متفاوت است ؛ چنانكه در تطبيق بر قرآن نيز متفاوت است . وى به ذكر مثالها در اقسام ايجاز ، تشبيه و استعاره پرداخته و با شرح و تفصيل آنها را بيان نموده است . از جمله علت بلاغت حذف پاسخ در آيهء
وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى
« 4 » است كه گويى گفته شده است « لكان هذا القرآن » . يا آيهء
وَ سِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها
« 5 » كه گويى گفته شده است « به نعمت پايدارى دست يافتند كه عيب و نقص به آن راه نمىيابد . » حذف در چنين عبارتى بليغتر از ذكر است ؛ چون روان آدمى به هر سو مىرود و اگر جواب ذكر شود به همان وجهى كه بيان دربردارد محدود مىشود . » « 6 »
در تشبيه بر اين اعتقاد است كه « مايهء برترى شاعران است و بلاغت بليغان در آن خود را نشان مىدهد ؛ چون بيانى شگفت به كلام مىبخشد و داراى اقسامى است ؛ بلاغت تشبيه جمع بين دو چيز به وسيلهء معنايى است كه وحدتبخش آن دو است . مثل آيهء
وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً
« 7 » . اين بيانى است كه امرى غير حسى را به صورت امرى حسى درآورده است . هر دو در بطلان توهّم در شدّت نياز با هم جمع شدهاند . اگر گفته شود بيننده آن را آب مىپندارد و آنگاه براى او روشن مىشود كه بر خلاف آنچه فرض كرده مىباشد ؛ بليغ است ولى بليغتر از آن لفظ قرآن است كه به جاى بيننده تشنه را
هامش
( 1 ) يوسف : 82 .
( 2 ) بقره : 179 .
( 3 ) النكت ، صص 70 - 71 .
( 4 ) رعد : 31 .
( 5 ) زمر : 71 .
( 6 ) النكت ، صص 70 - 71 .
( 7 ) نور : 39 .