ابن قيّم مىگويد « 1 » :
« بافت ، به تبيين مجمل و تعيين معناى احتمالى و حكم قطعى به عدم احتمال معناى غير مقصود و تخصيص دادن معناى عام و مقيّد ساختن مطلق و تنوّع بخشيدن دلالت ، رهنمون مىشود . و اين ( بافت ) از مهمترين قرينههاست كه بر مراد متكلّم دلالت دارد ؛ لذا هر كس آن را وانهد در نظر و ديدگاههايش دچار اشتباه و بدفهمى خواهد شد . مثلا به آيهء
« ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ »
« 2 » بنگريد كه بافت آن چگونه بر ذليل و حقير بودن دلالت دارد .
عبارت در آن تحليل نظرى دقيقى از نقش بافت در تعيين معناست ، لذا در برابر جملهء كوتاه و فشرده درنگ مىكنيم تا برخى از دلالتهاى آن را تبيين نماييم و بر خلاف نظر علماى بلاغت صراحت آن را با لفظ بافت ، تعبيرهاى ديگرى مثل مقتضاى حال و مقام و ديگر امور كه بر بافت غير زبانى متن بيش از دلالت آن بر بافت زبانى دلالت دارد ، ملاحظه مىكنيم ؛ گويى خاستگاه آن به تفاوت ميان ديدگاه مفسّران و علماى بلاغت برمىگردد .
كاركردهاى بافت ( سياق )
1 - تبيين مجمل
يعنى تفصيل آنچه كه به اختصار در متن آمده و به بيان ديگر عناصر متن نيازمند است .
اين تفصيل گاهى بخشى از خود بافت زبانى است ؛ گويى به همان لفظ در متن آمده است و گاهى معناست كه از بافت موضوعى فهميده مىشود و چيزى از حقايقى است كه بافت كلّى يا بافت فرهنگى متن متضمّن آن است . و گاهى بافت ديگرى از خود موضوع يا خود لفظ در موضع ديگرى است ؛ يا از متن و يا از بافت كلى .
وقتى گفته مىشود : « و أقيموا الصلاة » ، « إقامهء » مجمل است و تفصيل آن در همين موضع « أقيموا الصلاة » وجود ندارد بلكه در مواضع ديگرى از متن قرآنى آمده است ؛ شرح و تفصيلهاى ديگرى در باب « اقامه » در مواضع بافت كلّى متن آمده و در رابطه با نماز در
هامش
( 1 ) - ابن قيّم الجوزيه ، بدائع الفوائد ، ج 2 ، تحقيق بشير محمّد عيون ، چاپ اوّل ، مكتبة البيان ، بيروت ، 1994 ، ص 301 .
( 2 ) - دخان ( 44 ) ، آيهء 49 : بچش كه تو همان ارجمند بزرگوارى .