است كه مشكل در آنها در اصطلاح زبانشناسى به « ابهام » « 1 » برمىگردد . ابهام بنا به قول زركشى براى شخص مبتدى از جهت علمش رخ مىدهد نه از جهت متن .
روش زركشى در پاسخ به اين اشكالات مفصّل است و موجب شناخت چيزى مىشود كه آن را « گرايش زبانى در تفسير » مىناميم ؛ در حقيقت وى ميان تركيب و دلالت و بافتهاى مختلف به گونهاى ارتباط برقرار مىسازد كه ما را به برگرفتن نظريهء بحث معناشناسى قدما ، بيش از بحثهاى نحوى كمك مىنمايد « 2 » .
در پايان به ذكر نمونههايى از اشكالات و شرح و پاسخ آنها مىپردازد و در پايان فصلهاى اين نوع بازمىگردد تا به پاسخهاى خود در برخى حالاتى كه قرآن با حديث - در ظاهر متن - با هم تعارض دارند و بيان حقيقت آن اشارهاى داشته باشد .
مهمترين تلاش زركشى در اين موضوع بهطور كلّى در دو امر زير نمايان است :
هامش
( 1 ) -Ambiguity.
( 2 ) - عللى كه ذكر كرده است ، بدين قرار است :
الف : وقوع امرى كه دربارهء آن خبر داده شد به حالتهاى مختلف و تحوّلات متفاوت . مثلا در عبارتى چون « من تراب » ، « و من حمأ مسنون » ، « من طين لازب » و « من صلصال كالفخّار » . وى بيان مىكند كه هر يك از اين نامها ، نام مرحلهاى از مراحل متفاوت يك شىء يعنى همان خاك مىباشد . علّت إشكال در اينجا روابط يا تفاوتهاى دقيق معنايى ميان واژگان مختلف مىباشد .
ب : اختلاف موضوع ؛ مثل آيهء« وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ »و« فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ »، كه تعارض ظاهرى با آيهء« فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ »دارد و علّت اصلى اشكال در اينجا هم چند معنايى بودن پرسش در هر مورد است كه لفظ به معناى مختلفى آمده است . اين يكى از مسائل مشترك ميان علم مشكل القرآن و علم وجوه و نظاير است .
ج : اختلاف هر دو در جهت فعل : اختلاف در اينجا در دلالت اسناد فعل به خداوند يا انسان است . اين مربوط به رابطهء تركيب با معناست .
د : اختلاف هر دو در حقيقت و مجاز بودن ؛ اين بخش بزرگى از بخشهاى مشكل و رابطهء تنگاتنگ آن با دو دانش معناشناسى و بلاغت عربى مىباشد .
ه : به دو وجه و دو اعتبار كه جامع بين امور پراكنده است ؛ مثلا در آيهء« فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ »و آيهء« خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ »، خاستگاه آن به تعيين معناى « بصر » و تفاوت بين آن و معناى ديدن به چشم مىباشد كه همگى در بافت آن طرح مىشود .