اينجا آرزو داشتن و انتظار خير و نيكى داشتن باشد ؟ ابو حيّان مىگويد « 1 » : « گفته مىشود :
لا تأملون له توقيرا : يعنى تعظيما » . زمخشرى مىگويد : معنا چنين است ؛ چه شده است شما را كه بر حال و وصفى نيستيد كه خداوند شما را با قرار دادن به ثواب بزرگ بشمارد ؛ « للّه » بيان و توضيحى است براى « موقّر » ، هرچند كه متأخّر باشد باز هم صلهء آن است . يا اينكه ، از سر بردبارى از خداوند نمىترسيد تا عجله در عذاب ترك گردد و ايمان آوريد .
گفته شده است : چه شده است كه از سر عظمت از خداوند نمىترسيد . از ابن عباس روايت شده است : از حيث عاقبت از خداوند نمىترسيد ، چون عاقبت حال استقرار امور و ثبات ثواب و پاداش و عقاب است ؛ از « وقر » مىباشد يعنى هرگاه كه ثابت و مستقر گردد .
و گفته شد : چه شده است كه اميد به خداوند و ملاقات با او را وقار قرار نمىدهيد ؛ بنابراين گويى چنين مىگويد : از سر استوارى در نظر ؛ چون فكر در مظّان سبك سرى و بىخردى است .
در التحرير از قول سعيد بن جبير آمده است : چه شده است كه به پاداش خداوند اميد نداريد و از عقاب نمىترسيد . ابن جبير آن را از ابن عباس نقل كرده است .
عوفى از قول او آورده است : چه شده است كه عظمت و بزرگى خداوند را نمىدانيد .
از مجاهد و ضحّاك نقل شده است : چه شده است كه به عظمت خداوند بىاعتنا هستيد .
قطرب مىگويد : اين لغت حجاز ، هذيل ، خزاعه و مضر است كه مىگويند : لم أرج يعنى لم أبال » . با ملاحظه در بحث مفسّران در دلالت اقتباس پيشين ، مدار بحث دلالت دو لفظ رجاء و وقار مىباشد و گاهى تفسير به اين سو و گاهى به آن سو گرايش مىيابد ، بدون بقيّهء عناصر تشكيلدهندهء تركيب . امّا منشأ ابهام متن در اينجا ، معناى هر يك از اينهاست با ، « رجاء » بر مفعول مثل « وقار » واقع نشده و « وقار » هم امرى نيست كه بدان اميد رود . پس هر دو ، دو طرف إشكال هستند و اگر پرده از هر يك برداشته شود ، ديگرى آشكار مىگردد .
آيا معنا چنين است : شايسته است كه عظمت الهى را انتظار كشيد يا منتظر باشيد كه بنا به رأى ابن عبّاس عظيم گردد ؟ از قبل هم معناى خوف را بعيد فرض كرديم .
هامش
( 1 ) - البحر المحيط ، ج 10 ، ص 82 و 83 .