جديد آنها گسترش يابد . پس ارزش كاربرد جديد واژهاى به ميزانى كه در گسترش حوزههاى معنايى يا محدوديت آنها نهفته است در جديد بودن آنها نهفته نيست ؛ بلكه در حالتهاى برترى يا پيچيدهتر توليد معانى و تركيبها ناشى مىشود ؛ يعنى زيادت پويايى زبان رايج .
از تقابل يكى از دلالتها ، چه كذب كه نقيض حقيقت و صدق در لفظ حقّ مىباشد و چه شك كه نقيض يقين و علم در لفظ حق مىباشد ، در واژه ظن توليد مىشود . اين تقابل به وجود آورندهء احتمالات معنايى ، در آيهء ششم تكرار مىشود . در آيهء
« يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ »
« 1 » چنين است . امّا تقابل در اينجا به شكل مستقيم با استعمال صريح لفظ نفى با واژهء « غير » به وجود آمده است . پس ، ظن غير از حق و متفاوت با آن و نقيض آن است ؛ ظنّ در اين آيه - ميان استعمالهاى ظن در قرآن - به مجموعهء « ظن اشتباه » وابسته است كه در بافتى آمده است كه در موضوع مفعول ثبت شده ، امّا به موجب عقيده يا حوادث قبلى نادرست است . در اين نوع بسيارى از بافتهاى ظن وارد مىشود كه دليل ما در آن به معناى شك و برگرفته از بافت موضوعى مىباشد .
همچنين در دو آيه ، استعمال تأكيد به ابزارهاى متفاوت ، با هم متفاوت نيستند و بار ديگر اسلوب قصر ( إن . . . الّا ) ظاهر مىشود ، گويى از لوازم استعمال ظن به اين معنا در قرآن مىباشد .
همچنين آن را با آيات سه گانهء باقىمانده از اين مجموعه متفاوت نمىيابيم ، در آيات :
« قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا ، إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ »
« 2 » . و
« إِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ »
« 3 » و
« وَ ما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ »
« 4 » .
اين سه آيه در جملهء بعدى « إن هم الّا يخرصون » با اختلاف ضمير مسند اليه بين خطاب و غيبت مشتركاند . فعل « خرص » همان كليد جمله است . ابن منظور مىگويد « 5 » :
« خرص يخرص و تخرّص يعنى كذب . خرّاصون هم كسانى هستند كه به چيزى گمان
هامش
( 1 ) - آل عمران ( 3 ) ، آيهء 154 .
( 2 ) - انعام ( 6 ) ، آيهء 148 .
( 3 ) - همان ، آيهء 116 .
( 4 ) - يونس ( 10 ) ، آيهء 66 .
( 5 ) - لسان العرب ، مادهء ( خ ر ص ) .