ولايت سخن مىگويد ، و معتقد است : « ولايت همان ربوبيّت است ؛ از جمله اين كه ، خداوند فرموده است :
هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ
« 1 » . » اين سخن بسيار قابل تأمّل و انديشه است .
شكّى نيست كه هجويرى سخنش را از اين آيه برگرفته است :
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ
« 2 » ، در اين آيه علّامهء طباطبايى گويى به شرح سخن هجويرى پرداخته ، مىگويد :
« ولايت ربوبى مربوط به نظام تكوين ، تدبير امور ، و تنظيم نظام اسباب و مسبّبات است ؛ به گونهاى كه براى مخلوق مدبّر مثل انسان ، وجود و بقا تعيين مىشود . و به نظام تشريع ، يعنى تدبير اعمال انسان مربوط است ، كه قوانين و احكامى در آن قرار دارد و با رعايت آنها و تطبيق اعمالش بر آنها در سير زندگى ، وى را به كمال سعادت مىرساند . » چون او از جهت تكوين ربّ و ولىّ است ، ارجاع امر تدبير با قطع از اسباب ظاهرى به سوى اوست و تكيه به اوست ، چون علّتى است غير مغلوب كه همهء سببها و علّتها به او ختم مىشوند . از معانيى كه حسين بن محمّد دامغانى در قاموس القرآن ذكر كرده ، اين است كه : « اوليا ، الهههايند . » و به آيهء
الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ
« 3 » ، استشهاد كرده ؛ يعنى « آلهة » .
از ديگر معانى ، كه نبايد از آن غافل بود ، سخن قشيرى در رساله است . او مىگويد :
« زمانى ولىّ ، ولىّ است كه پرداختن به حقوق خداوند به طور دقيق و كامل و حفظ دائمى او توسّط خداوند در آسايش و سختى واجب است . از شرايط ولىّ آن است كه محفوظ باشد ، چنان كه پيامبر بايد معصوم باشد . » و او مىگويد : « ابراهيم بن ادهم به مردى گفت : آيا دوست دارى ولى باشى ؟ گفت : آرى . گفت : به چيزى از دنيا و آخرت رغبت نداشته باش ، و خود را براى خدا قرار ده و به او روى كن ، تا او نيز به تو روى آرد و تو را دوست داشته باشد . » يحيى بن معاذ در توصيف اولياء مىگويد : « آنها بندگانىاند كه بعد از رنج كشيدن ، با خداوند انس گيرند ؛ و پس از مجاهده ، با رسيدن به مقام ولايت ، تسليم روح مىشوند . » نصرآبادى مىگويد : « نهايات اولياء ، مقامات انبياست . »
هامش
( 1 ) - كهف ( 18 ) آيهء 44 : در آنجا [ آشكار شد كه ] يارى به خداى حق تعلّق دارد .
( 2 ) - شورى ( 42 ) آيهء 9 : آيا به جاى او دوستانى براى خود برگرفتهاند ؟ خداست كه دوست راستين است .
( 3 ) - همان ، آيهء 6 : كسانى كه به جاى او دوستانى براى خود گرفتهاند .