دوم : آن كه احتمال بدهد امر ونهى أو تأثير مىكند ، پس اگر بداند اثر نمىكند
واجب نيست .
سوم : آن كه بداند شخص معصيت كار بنا دارد كه معصيت خود را تكرار كند ، پس
اگر بداند يا گمان كند يا احتمال صحيح بدهد كه تكرار نمىكند واجب نيست .
چهارم : آن كه در امر ونهى مفسدهاى نباشد ، پس اگر بداند يا گمان كند كه اگر امر
يا نهى كند ضرر جانى يا عرضى وآبروئى يا مالي قابل توجه به أو مىرسد واجب نيست ، بلكه
اگر احتمال صحيح بدهد كه از آن ترس ضررهاى مذكور را پيدا كند واجب نيست بلكه اگر
بترسد كه ضررى متوجه متعلقان أو مىشود واجب نيست ، بلكه با احتمال وقوع ضرر جانى يا
عرضى وآبروئى يا مالي موجب حرج بر بعضي مؤمنين ، واجب نمىشود بلكه در بسيارى از
موارد حرام است .
مسأله 2792 - اگر معروف يا منكر از أموري باشد كه شارع مقدس به آن اهميت زياد
مىدهد مثل أصول دين يا مذهب وحفظ قرآن مجيد وحفظ عقايد مسلمانان يا احكام
ضرورية ، بايد ملاحظه اهميت شود ، ومجرد ضرر ، موجب واجب نبودن نمىشود ، پس اگر
توقف داشته باشد حفظ عقائد مسلمانان يا حفظ احكام ضرورية اسلام بر بذل جان ومال ،
واجب است بذل آن .
مسأله 2793 - اگر بدعتى در اسلام واقع شود مثل منكراتى كه دولتهاى جائر انجام
مىدهند به اسم دين مبين اسلام ، واجب است خصوصا بر علماء اسلام اظهار حق وانكار
باطل ، واگر سكوت علماء اعلام موجب هتك مقام علم وموجب اسائه ظن به علماء اسلام
شود واجب است اظهار حق به هر نحوى كه ممكن است اگر چه بدانند تأثير نمىكند .
مسأله 2794 - اگر احتمال صحيح داده شود كه سكوت موجب آن مىشود كه
منكري معروف شود يا معروفي منكر شود واجب است خصوصا بر علماء اعلام اظهار حق
واعلام آن ، وجايز نيست سكوت .
مسأله 2795 - اگر سكوت علماء اعلام موجب تقويت ظالم شود يا موجب تأييد أو
گردد يا موجب جرأت أو شود بر ساير محرمات ، واجب است اظهار حق وانكار باطل اگر چه
تأثير فعلى نداشته باشد .
مسأله 2796 - اگر سكوت علماء اعلام باعث شود كه مردم به آنها بد گمان شوند وآنها
را متهم كنند به سازش با دستگاه ظلم ، واجب است اظهار حق وانكار باطل اگر چه بدانند
جلوگيرى از محرم نمىشود واظهار آنها اثرى براي رفع ظلم ندارد .