( 1 ) اسكافى « 1 » و هيثمى « 2 » اين فرمايش پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را كه فرمود : « من مات و لا امام له مات ميتة جاهليّة » « 3 » را با عبارت : « من مات و ليس عليه امام فميتته ميتة جاهليّة » و با لفظ « من مات و ليس عليه امام ، مات ميتة جاهليّة » آوردهاند .
و فرمايش حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم : « من مات و ليس لامام جماعة عليه طاعة مات ميتة جاهليّة » را حافظ هيثمى « 4 » آورده است .
و فرمايش آن حضرت : « من اتاه من اميره ما يكرهه فليصبر ، فانّ من خالف المسلمين قيد شبر ثمّ مات ميتة الجاهليّة . « 5 »
اين يك حقيقت جاودانه و ثابتى است كه كتب « صحاح » و « مسند » ها آن را ثبت كرده چارهاى جز تسليم و سر تعظيم فرود آوردن در مقابل مفهوم آن نيست . و اسلام هيچ مسلمانى به درجهء كمال نمىرسد مگر اينكه در مقابل آنچه كه از اين احاديث به دست مىآيد مطيع و فرمانبردار باشد . هيچ كس در اين مطلب مخالفتى نداشته و شكّ و ترديد به دلش راه پيدا نكرده است . اين تعبير از بدفرجامى كسانى خبر مىدهد كه بدون داشتن امام از دنيا مىروند و هيچ راهى از سعادت و رستگارى به روى آنها باز نيست ، زيرا مردهء دوران جاهليّت بدترين مردگان است ، مردهء كفر و الحاد است . امّا در اينجا بحث دقيقى وجود دارد كه بايد به بررسى آن بپردازيم . و آن مطلب اين است كه حضرت صدّيقه كه به نصّ قرآن مجيد ، طاهره و مطهّره است و آن كسى است كه خدا و پيامبرش به خشم او خشمگين و به خشنودىاش خشنود مىشوند ، هر آنچه كه او را آزار دهد آنان را آزار مىدهد ، چنين بانوى والايى در حالى ديده از جهان فروبست كه بيعت آن كسى را كه مىپندارند خليفهء زمان بود ، به گردن نداشت . همسر او هم در طول مدّت شش ماهى كه وى بعد از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم زنده بود ، بر طبق آنچه كه در « صحيحين » آمده است بيعت نكرد ، چنان كه اين عبارت
هامش
( 1 ) اسكافى ، خلاصهء نقض كتاب العثمانية ، تأليف جاحظ ، ص 29 .
( 2 ) هيثمى ، المجمع ، ج 5 صص 225 - 224 .
( 3 ) هر كس بميرد و امامى نداشته باشد ، همچون مردهء دوران جاهليت است .
( 4 ) حافظ هيثمى ، مجمع الزوائد ، ج 5 ص 119 .
( 5 ) شرح سير الكبير : ج 1 ص 113 : هر كس از اميرش به او چيز ناگوارى رسيد ، بايد صبر و بردبارى نمايد . زيرا هر كس با مسلمانان به اندازهء يك وجب مخالفت كند و از دنيا برود ، همچون مردهء دوران جاهليّت است .