خواننده و نويسنده باشد ، و معلوم است كه اين معرفت مخصوص به مؤمنين است ؛ « آن را هر مؤمنى مىخواند » . زيرا آنان ميزان حقيقى عدالت اجتماعى را مىشناسند ، لكن اشخاص منحرف اين نوشته را نمىخوانند هر چند داراى معلومات و سواد زيادى باشند ، زيرا آنان نيز با ديگران در كفر و انحراف شريكند ، و طبيعى است كه هيچ فردى شخص هم عقيدهء خود را كافر نمىبيند .
( 1 ) به خاطر تمام اينها بوده است كه رسول خدا امّت خود را از آن بر حذر داشته و از فتنهء او به خدا پناه برده است ، تا مسلمين در طول تاريخ از فتنه و انحراف آن در امان باشند بلكه مىتوان گفت كه تمام پيامبران الهى امّتهاى خود را از فتنهء دجال بر حذر داشتهاند ، زيرا قبلا به اين نكته اشاره كرديم كه مادّيت حاكم پيش از ظهور پيچيدهترين و عميقترين مادّيتهاى طول تاريخ آفرينش است « از هنگام خلقت آدم تا روز قيامت » ، و خطرى واقعى براى تمام دعوتهاى پيامبران بوده است . و در عين حال با تمام قدرتى كه دارد « نزد خداوند پستتر از اينها است » زيرا در مقابل حقيقت و عدالت بسيار حقير و ناچيز است ، هر چند شكوه و ابهتش فراگير و سايهگستر باشد ، زيرا بىارزشى و حقارت او در نزد خدا منافات با قدرت و شكوه فريبندهاش ندارد . و اصولا قانون تمحيص و آزمايش همين مطلب را ايجاب مىكند كه وى از شكوه و ظاهرى فريبنده برخوردار باشد .
زيرا خداوند مىفرمايد :
حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّيَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلًا أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
« 82 » .
اين بود آن برداشت رمزى و سمبليك از مسألهء دجال . « 83 »
هامش
( 82 ) يونس / 24 .
( 83 ) برداشت سمبليك از آيات قرآنى و احاديث و روايات در عين حال كه مشكلات زيادى را حل مىكند و پاسخگوى بسيارى از شبهات است ، و مسألهء مهمّى مثلا همچون دجال را حل مىنمايد در عين حال راه را براى هرگونه توجيه و تأويل باز مىكند ، و چه ضررهائى كه بر اسلام از اين راه وارد شده . در قديم فرقههاى سياسى چون اسماعيليان و قرمطيان باطنىگرا دست به اين كار مىزدند و اكنون برخى از محافل التقاطى روشنفكرى . به هر حال تمام برداشتهاى سمبليك نويسندهء محترم از داستان دجال از نظر ذوق و سليقه بسيار خوب است ولى نمىتوان اعتقاد را بر آن استوار داشت ؛ و