توجيه و اعتقاد به بسيارى از جزئيّات وارده در اينها آسوده هستيم ، مخصوصا كه بسيارى از آنها با سختگيرى لازم در سند روايات قابل اثبات نيستند ، و با در نظر گرفتن برداشت رمزى بسيارى از آن جزئيّات به همان مفهوم سمبليك در خارج واقع شدهاند ، و خبر دادن از آنچه كه واقع شده است درست است ، و صادق مىباشد ، و هر آنچه كه در اين معناى رمزى وارد و داخل نباشد به مقتضاى ضوابط سندى كنار گذاشته مىشود و بدون دليل باقى مىماند .
( 1 ) مهمترين و همگانىترين نشانهاى كه مىبايست مورد توجّه قرار گيرد همان مفهوم دجّال بود كه سمبلى از حركتهاى ضدّ اسلامى در دوران غيبت كبرى يعنى دوران فتنهها و انحرافات است و آن عبارت است از تمدّن جديد اروپائى كه چهرهاى فريبنده و چشمگير و خيرهكننده دارد و افكار و انديشهء عمومى مردم دنيا را متوجّه خود ساخته ، و پىآمدهاى ناگوارى را به دنبال داشته است همچون خروج بسيارى از مسلمين از اسلام ، گردن نهادن آنها به مذاهب و فلسفههاى منحرف ديگر و فسادها و تباهىها و ستمهائى كه در جوامع بشرى ايجاد كرده است .
( 2 ) و لذا مىتوان گفت كه از آغاز آفرينش حضرت آدم تا روز قيامت مخلوقى بزرگتر از لحاظ انحراف و كژى همچون اين دجال وجود نداشته است . زيرا هيبت و شكوه تمدّن اروپائى و عظمت مادّى و اختراعات و سلاحهاى نابودى آفرين آن و وادار كردن انسانها را به اينكه قدرت خداوندى را انكار كنند ؛ تاكنون در تاريخ ديده نشده و سابقه نداشته است ؛ و در آينده نيز همچون او ديده نخواهد شد ، زيرا آينده در اختيار طرفداران حق و عدالت خواهد بود .
مؤيّد اين برداشت فرمايش حضرت رسول - صلّى اللّه عليه و آله - در آن روايت است كه فرمود : « ما بين خلقت آدم تا روز قيامت امر بزرگتر از دجال نيست » . و تعبير به « امر » گوياى آنست كه دجال يك شخص نيست بلكه يك حركت فكرى متمدّن است كه با اسلام دشمنى دارد .
( 3 ) و نيز اين جمله « كه از فتنههاى او اينست كه به آسمان دستور مىدهد ببارد مىبارد ، و دستور مىدهد به زمين كه بروياند و مىروياند » . و تمامى اين گونه
تاريخ الغيبة الكبرى ( تاريخ غيبت كبرى ) ( فارسي ) — صفحة 662
مساهمون: سيد حسن افتخارزاده
ص٦٦٢