و ظاهر آيه با روز ظهور مناسبتر است . زيرا احتمالات اوّليهاى كه در وعدهء حق وجود دارد سه احتمال است :
( 1 ) اوّل : مقصود وعدهء الهى نسبت به فتح يأجوج و مأجوج از پشت سد باشد چنان كه از آيهء شريفه
قالَ هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَ كانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا
« 80 » فهميده مىشود .
دوم : مقصود روز قيامت باشد .
سوم : وعدهء ظهور حضرت بقيّة اللّه در روز موعود باشد .
( 2 ) امّا احتمال اوّل با ظهور آيهاى كه مورد بحث ما است سازگار نيست ، زيرا ظاهرش آن است كه وعدهء حق از فتح يأجوج و مأجوج متأخّر است ، و فتح آنها نزديك به برآورده شدن وعدهء حقّ خداوند است نه بعد از انجام و حصول فتح . و معلوم است كه اگر مقصود از وعدهء حق ، وعده به فتح باشد ، خود فتح آنها انجام آن وعده است نه آنكه نزديك و همراه با آن باشد . و بر فرض كه در آيهء شريفهء
فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي
مقصود فتح يأجوج و مأجوج باشد نمىتوان در آيهء شريفه
وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ
بگوئيم كه مقصود همانست بلكه مقصود وعدهء ديگرى است بعد از فتح يأجوج و مأجوج و در اين صورت اين وعدهء حق مردّد بين دو احتمال ديگر مىباشد . و ممكن است براى احتمال دوم كه مقصود روز قيامت باشد ، از سياق آياتى كه در اين باره آمده است ، استدلال نمود زيرا سياق آيات دربارهء حوادث و رويدادهاى روز قيامت است و لذا وعدهء حق هم مربوط به همان روز است . و اينست آن آيات :
وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ إِنَّكُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ
« 81 »
هامش
( 80 ) كهف / 98 : ذو القرنين گفت : اين سد و بند رحمت و بخششى است از جانب پروردگارم .
پس هنگامى كه وعدهء پروردگارم برسد آن سد را هموار گرداند . و وعدهء پروردگار حق و راست است .
( 81 ) انبياء / 97 و 98 : و وعدهء حقّ و راستى ( قيامت ) نزديك شود ، پس آنگاه قصه و داستان اين است كه چشمهاى آنان كه كافر شده و نگرويدهاند ( از ترس و نگرانى ) باز و بىجنبش مىماند