عنوان علائم قيامت مطرح شده همه مربوط به پيش از ظهور حضرت مىباشد .
لكن آنچه كه داخل در اين ترديد و شك باشد از اين گونه احاديث ، بسيار اندك است و بسيارى از روايات مسأله قبل و بعد از ظهور را مشخّص كردهاند .
( 1 )
نكتهء چهارم : نشانههائى كه يقين داريم مربوط به بعد از ظهور است
و طبيعتا اينها از علائم ظهور نخواهند بود .
در اين دسته از روايات آن رويدادهائى كه بلافاصله بعد از ظهور واقع مىشود و يا نتيجهء آنها است داخل مىشود و در تمام اينها فرض ما بر اين است كه از نظر زمان در خود روايت مشخّص شده است ، چنان كه اغلب روايات اين چنين است و گاهى در آنها ترديد داريم و نمىتوانيم بر آن استدلال كنيم ؛ در اين صورت علم و دانائيش را به خدا واگذار مىكنيم . ( تفصيل اينها را در كتاب آيندهء خود كه تاريخ ما بعد الظهور باشد - ان شاء اللّه - بحث خواهيم كرد ) در اينجا ناحيهء نخست از جهت چهارم در ترتيب زمانى حوادث پايان پذيرفت .
( 2 )
ناحيهء دوم : تقسيم علائم از حيث وقوع طبيعى يا غير طبيعى آنها
علائم ظهور را مىتوان از دو جهت طبيعى بودن و غير طبيعى بودن تقسيم كرد ، و سه صورت در آن تصوّر مىشود كه در ضمن سه نكته به بررسى آن مىپردازيم .
( 3 )
نكتهء اوّل : رويدادى طبيعى كه جنبهء اعجاز ندارد
و فقط از آن جهت علامت و نشانهء ظهور شده است كه داراى اهميّت بوده و جلب نظر مىكرده است ، و رسول خدا - صلوات اللّه عليه و آله - و يا يكى از ائمّه - عليهم السلام - آن را نشانهاى از ظهور دانستهاند .
حوادث تاريخى كه قبلا دربارهء آنها بحث شد كه به عنوان علائم ظهور در