بعد از جنگهاى صليبى نمودند انگيزهء مذهبى خود را از دست داده و مفهوم مادّى و بىدينى جانشين آن شده است ، و تفاوت اصلى بين نهضت جديد اروپا و نهضت صليبى در همين است .
( 1 ) بعضى از مورّخين به اين مطلب اشاره كرده و مىگويند « 45 » : « گرچه در اين جنگها عدّهء بسيارى كشته شدند و اموال بسيارى از بين رفت و نتيجهاى هم نداشت ( زيرا فرنگيها ناتوان شده و در اين جنگها از بين رفتند ) لكن نتايج سودآورى براى ايشان داشت ، به شرح ذيل :
( 2 ) از همين زمان اروپائيها شروع به تشكيل ارتشهاى منظّم نموده و در اثر ارتباط با مسلمين توانستند فنون كشاورزى و تجارت و بسيارى از علوم عقلى و ستارهشناسى را فرا بگيرند كتب تاريخ مفيدى تأليف كردند دانش ستارهشناسى را گسترش داده ، و كتابهاى بسيارى دربارهء آن تدوين نموده و آداب و رسوم شهرنشينى را آموختند و به سير و سياحت در خشكى و درياها پرداختند ، و جاهاى ناشناخته از جمله آمريكا را در سال 890 هجرى كشف كردند كه تا آن روز براى هيچكس شناخته شده نبود . انواع اسب سوارى و تيراندازى و راه و رسم قانونگذارى بر مبناى شور و مشورت را از آنها ياد گرفتند . و به اين نتيجه رسيدند و فهميدند كه حكومتها بر اثر استبداد رأى و مشورت نكردن از بين مىرود ، و لذا براى نحوهء حكومت قوانين و احكامى تدوين كردند . كتابخانههاى بزرگى از كتب اسلامى جمع كرده و به زبانهاى خود ترجمه نمودند و آنچه كه مفيد به حالشان بود از آنها گرفته و براى تعليم و تربيت و آموزش فنون مدارسى ايجاد كردند . و خلاصه فهميدند كه مملكتدارى بدون اينها امكان ندارد و استقرار نخواهد يافت » پايان كلام برخى از مورّخين .
( 3 ) نتيجهاى كه از گفتهء اين تاريخ نويس بدست مىآيد آن است كه عامل اصلى بيدارى اروپائيها كه اين تمدّن عظيم را بوجود آوردند همان برخوردى بود كه در جنگهاى صليبى با مسلمين داشتند ، كه دريچههاى دنياى جديد را به روى آنها گشود و فهميدند در مقابل پيشرفت و تمدّن و در مقابل آنچه فهميده و با آن
هامش
( 45 ) فتوحات الاسلاميه 1 / 366 .