( 1 ) اگر كسى بگويد : به چه دليل دوران فتنهها بر دوران ظهور مقدّم است با اينكه بسيارى از رواياتى كه قبلا آورده شد و مربوط به دوران فتنه و انحراف بود ، ارتباطى از نظر دلالت ظاهريّهء لفظ به زمان ظهور حضرت نداشت و بسيارى از رواياتى كه اهل سنّت در اين زمينه آورده بودند از اين گونه بود . بنابراين چگونه دوران فتنهها را مطلقا بر ظهور مقدّم بدانيم ؟
گوئيم : ممكن است از اين سؤال در دو سطح پاسخ داد :
اوّل : مقدّم بودن زمان ظلم و ستم و دوران فتنه و آشوب بر ظهور حضرت بقيّة اللّه از مسلّميّات و بديهيات اسلام و بلكه تمامى اديان است كه به روز موعود معتقدند و ريشهكن شدن ظلم را در آينده باور دارند . بنابراين هرگونه روايتى كه دليل بر وجود انحراف باشد ، مربوط مىشود به زمان پيش از ظهور حضرت .
دوم : روايات بسيارى داريم كه صريحا اين دوره را مربوط به پيش از ظهور مىداند و اينها خود قرينهاى مىشوند براى آن دسته از رواياتى كه نسبت به اين مطلب ساكت است و تقدّم و تأخّر زمان فتنهها را بازگو نمىكند . و ما در بخش دوم از همين كتاب هر دو گروه اين روايات را متذكّر شديم .
( 2 ) اگر كسى بگويد : از كجا بدانيم كه اين حوادث از آن ظلم و انحرافات پديد مىآيد ؟ چه بسا اين رويدادها مربوط به حوادث پيش از قيام قيامت باشد ؛ چنان كه در روايات وارد شده است كه : « قيامت برپا نخواهد شد مگر بر بدترين مردم . » « 1 »
در پاسخ گوئيم : اين احتمال اهميّت چندانى ندارد زيرا مىتوانيم از چندين راه آن را مردود بدانيم :
اوّل : اين گونه روايات كه دليل بر قيام قيامت بر شرار خلق است چندان سند محكمى ندارد و قابل اثبات نيست و نمىتواند مثبت رويدادى تاريخى باشد .
( بطورى كه در كتاب آيندهء خود در اين زمينه بحث خواهيم كرد و اثبات خواهيم نمود . « 2 » )
هامش
( 1 ) صواعق المحرقه / 98 ؛ غيبت شيخ طوسى / 218 .
( 2 ) سومين كتاب از اين مجموعه به نام « تاريخ ما بعد الظهور » .