غيبت بيشتر است ، و آن كس كه از امتحان خدائى در زمان حضور و ظهور امام نتواند سرفراز بيرون آيد ، جرمش از آن كسى كه در زمان غيبت نتواند به خوبى امتحان بدهد ، بيشتر است ؛ و آن كس كه در زمان غيبت از اين امتحان خدائى سرفراز بيرون آيد و خوب امتحان بدهد ، مقام و منزلتش بيشتر است از كسى كه با حضور امام و پيامبر - صلوات اللّه عليهم - توانسته است از امتحان خوب بيرون آيد « 4 » ؛ زيرا هرچه امتحان ، دشوارتر و مشكلتر باشد ، قبولى در آن ، ارزش و مقام بيشترى دارد .
( 1 ) با در نظر گرفتن اين مطلب ، تمحيص و امتحان به جاى خود خواهد بود ، هم از جهت روشهاى امتحان ، و هم از جهت نتايجش .
امّا از جهت روشها ، بدان جهت كه قلّت مسئوليّت ، واقع را تغيير نمىدهد ، و شرايطى كه يك انسان از نظر ظلم و انحراف و فساد در آن زندگى مىكند به جاى خود هست ، و اين شرايط نه اسلوب و روش امتحان را تغيير مىدهد ، و نه موجب از بين رفتن اصل مسئوليّت انسان مىشود .
( 2 ) و امّا پىآمدها و نتايج امتحان ، بدان جهت كه تمحيص باعث مىشود آنچه خداوند برنامهريزى كرده ، حاصل شود ، كه عبارت است از وجود افراد مخلص و با ايمان به اندازهاى كه بتوانند حضرت را يارى كنند ، و مسئوليّت فتح جهان را به عهده گيرند . بلكه مىتوان گفت نتيجهء تمحيص ، به نسبت كسانى كه در امتحان موفّق شدهاند بيشتر و بهتر است ، اگر چه به نسبت مردودين در امتحان ، نتيجه ، كم است .
( 3 ) جهت دوم :
قلّت مسئوليّت با صدق روايت منافات ندارد ، زيرا ما ايمان به غيبت حضرت مهدى و روش زندگى پدران بزرگوارش - كه اين روايت از جانب آنها صادر شده است - داريم . و لذا روايت را از هر جهت صحيح مىدانيم ، براى اينكه در قلّت مسئوليّت ، دورى از زمان تشريع و سختى دسترسى به جزئيّات دستورات
هامش
( 4 ) لكن بايد بدانيم كه بعد از ظهور ، امتحانات اضافى بيشترى پيش خواهد آمد كه بنابر آن ، ديگر نمىشود به كليّت اين مطلب را پذيرفت ، و اين بحث در كتاب تاريخ ما بعد الظهور خواهد آمد .