( 1 ) در اين دو مثال ، بهتر روشن و واضح مىشود كه ميزان اختيار دزد معمولى در اينكه دزدى نكند ، بيشتر است از وقتى كه در گرسنگى و قحطى بسر مىبرد ، گرچه در حالت دوم هم گناهكار است ؛ همانطور كه درجهء اختيار كسى كه در حصار و حصن زندارى و يا شوهردارى بسر مىبرد ، بيشتر است از كسى كه ازدواج نكرده است ، گرچه او هم گناهكار است .
و اى كاش مىدانستم كه مادّيون و كسانى كه قائل به جبر مىباشند ، در اين گونه موارد چه توجيهى دارند و چه پاسخى مىدهند ؛ زيرا بنا به نظر آنها فرقى بين افراد نيست ، زيرا هر گناهكارى به نظر آنها مجبور است كه گناه بكند ، و درجهء جبر تفاوتى ندارد ، بلكه چه بسا خود قائلين به جبر ، مجبور بودهاند كه اين سخن را بگويند و دنبال اين نظريّه بروند ! ( 2 ) مقدّمه سوّم :
هر چه كه اسباب و زمينههاى ايمان به اسلام در يك فرد زياد گردد ، بر ميزان گزينش اسلام و عمل كردن او به تعاليم آن مىافزايد ، تا جائى كه همچون ششمين مرتبه از مراتب اختيار ، ميزان اختيارش نسبت به آن به صورت پنجاه پنجاه درمىآيد . و بلكه براى پذيرش اسلام انگيزه و محرّكى نيرومند در او پديد مىآيد كه در جانب ترك آن همانند آن وجود ندارد . چنان كه در دوران رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - بعد از فتح مكّه ، اين حالت در اكثر افراد وجود داشت . حتّى چنان كه گفتيم ، در برخى از افراد در آن زمان ، ايمان داشتن به غيب همچون يك امر حسّى بود ، به طورى كه بعد از ظهور نيز ، همين حالت وجود خواهد داشت ، و در آن صورت است كه معصيت و گناه ، و مسئوليّت بزرگ و كيفرى بس زياد را در بر خواهد داشت .
( 3 ) هرچه راه ايمان دشوارتر و كيفرها و لغزشهايش بيشتر باشد ، و فداكاريهائى كه لازم دارد و پايداريهائى كه مىبايست در روبرو شدن با انواع ستم از خود نشان داد و همچنين عوامل محرّك و واداركننده به سوى انحرافات بيشتر باشد ، در اين صورت درجهء اختيار و مسئوليت فرد كمتر خواهد بود ، تا اينكه از مرتبهء اضطرار غير مستقيم به يكى از دو حالت قبل از آن درمىآيد ، بلكه در بعضى
تاريخ الغيبة الكبرى ( تاريخ غيبت كبرى ) ( فارسي ) — صفحة 477
مساهمون: سيد حسن افتخارزاده
ص٤٧٧