صادر شده است ، چون به طور واضح و روشن ، اين روايات دستور مىدهد كه هيچگونه عكس العملى در مقابل ستمكاران نبايد از خود نشان داد و فقط بايد صبر كرد و هيچ نگفت ، و اين دستورات را هم به رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - نسبت مىدهند .
( 1 ) اگر كسى بگويد : چطور مىشود اين روايات ساختگى باشد ، با اينكه در ضمن همين روايات ، حكومتها را جابر و فاسد برشمردهاند و به آنها هم نيز طعنهاى زده شده است ؟
مىگويم : از سه ديدگاه ، بين اين دو منافاتى نيست :
( 2 ) ديدگاه اوّل : اينكه توصيف حكومتها به جور و ستم ، از رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - صادر شده ، و چون نمىتوانستند صدور اين فرمايشات را از رسول خدا منكر شوند ، در دنبالهء آن روايات ، اين مطلب را فرمودند كه مىبايست از همين فرمانروايان ظالم و جابر اطاعت شود . بنابراين قسمتى از روايت درست ، و قسمت ديگر ساختگى مىباشند . ( آنچه بيشتر به آن گمان برده مىشود همين است ) .
( 3 ) ديدگاه دوم : در اين روايات ، حكومتها توانستند روشنترين چهرهء ظلم را مجسم سازند : « اگر به پشت تو تازيانه زد و مالت را گرفت » ، و در عين حال اطاعت و حرف شنوائى از آنان در همين صورت واجب و لازم است ، تا چه رسد به جائى كه ظلم و ستم كمتر و سبكتر باشد ، كه در آن صورت اطاعت و فرمانبردارى لازمتر و واجبتر است . بنابراين ظلم به هر شكلى و كيفيتى باشد ، اطاعت از آن حاكم ظالم ، واجب و لازم است .
( 4 ) ديدگاه سوم : در قرون بعد از صدر اسلام ظلم و ستم كاملا روشن و واضح بود ، به طورى كه امكان ترديد و مناقشه در آن وجود نداشت . و لذا مطرح شدن اين روايات در مورد ظلم حكومتها مطلب پنهانى را آشكار نمىكرد ، و غرض آنان از نشر اين روايات اين بود كه فرمان اطاعت از خود را به پيامبر خدا - صلّى اللّه عليه و آله - منسوب سازند .
( 5 ) و امّا اشكال و خدشه در دلالت اين روايات ، از اين جهت است كه اين
تاريخ الغيبة الكبرى ( تاريخ غيبت كبرى ) ( فارسي ) — صفحة 429
مساهمون: سيد حسن افتخارزاده
ص٤٢٩